7. sınıf Türkçe haber ve dilek kipleri, fiillerin çekiminde kullanılan iki büyük kip grubudur. Haber (bildirme) kipleri, bir işin yapıldığını, yapılmakta olduğunu ya da yapılacağını bildirir. Dilek (tasarlama) kipleri ise henüz gerçekleşmemiş; istenen, gerekli görülen, şart koşulan ya da emredilen bir işi anlatır.
Ders özeti PDF: 7. sınıf haber ve dilek kipleri ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).
Bu konuda en çok “gitti” ile “gitmiş” ya da “gideyim” ile “gitmeliyim” arasında takılırsın. Ekleri ezberlemek tek başına yetmez, fiilin ne anlattığına da bakman gerekir. Yazının sonunda dokuz kipi eklerinden tanıyacaksın. Bir cümledeki fiilin hangi gruba girdiğini de tek bir soruyla bulabileceksin.
Haber ve Dilek Kipleri Hangi Sınıfta, Hangi Ünitede?
Haber ve dilek kipleri, 7. sınıf Türkçe dersinin dil bilgisi konuları arasında yer alır. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne göre işlenen derslerde fiillerle bağlantılı olarak ele alınır. Fiilin ne olduğunu hatırlamak istersen önce 7. sınıf fiiller konusuna göz atabilirsin. Burada fiilin tanımına girmeden doğrudan kip eklerine odaklanacağız.
Hatırlatma: Kip, fiile eklenip işin zamanını ya da dilek anlamını gösteren ektir. Bu yüzden kipi bulmak için fiilin köküne değil, kökten sonra gelen eke bakarsın.
Haber Kipleri ile Dilek Kipleri Arasındaki Fark Nedir?
İki grubu ayırmanın en kısa yolu tek bir soru sormaktır: İş gerçekleşti mi, gerçekleşiyor mu, gerçekleşecek mi? Cevap evetse fiil haber kipindedir. İş henüz yalnızca isteniyor, gerekli görülüyor ya da bir şarta bağlanıyorsa fiil dilek kipindedir.
Mantık: Haber kipi bir bilgi verir, dilek kipi ise bir tasarı anlatır. Bilgide işin zamanı öne çıkar; tasarıda ise istek, gereklilik ya da şart öne çıkar.
Fiil bir bilgi veriyorsa haber kipindedir, bir tasarı anlatıyorsa dilek kipindedir.
Günlük hayattan: Arkadaşın “Servis geldi.” derse sana bir bilgi verir. “Keşke servis erken gelse.” derse yalnızca bir dileğini söyler, servis henüz gelmemiştir.
Haber Kipleri Nelerdir?
Türkçede beş haber kipi vardır: görülen geçmiş zaman, öğrenilen geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman ve geniş zaman. Hepsi işin zamanını bildirir, bu yüzden bunlara zaman kipleri de denir. Kip ekleri birer çekim ekidir; ek türlerini merak edersen 7. sınıf çekim ekleri konusunu da inceleyebilirsin.
Görülen Geçmiş Zaman (-dı/-di)
Görülen geçmiş zaman, konuşanın tanık olduğu geçmiş bir olayı bildirir. Eki “-dı, -di, -du, -dü”dür; sert ünsüzden sonra “-tı, -ti, -tu, -tü” olur. Örnek: “Dün akşam yeni kitabımı okudum.” “Teneffüste bahçede top oynadık.”
Okul gezisine sen de katıldıysan “Müzeyi gezdik.” dersin. Olayı kendi gözünle gördüğün için görülen geçmiş zamanı seçersin.
Öğrenilen Geçmiş Zaman (-mış/-miş)
Öğrenilen geçmiş zaman, konuşanın başkasından duyduğu ya da sonradan fark ettiği geçmiş bir olayı bildirir. Eki “-mış, -miş, -muş, -müş”tür. Örnek: “Sınıf başkanı seçimi dün yapılmış.” “Gece kar yağmış, sokaklar bembeyaz.”
Şimdiki Zaman (-yor)
Şimdiki zaman, konuşma anında süren bir işi bildirir. Eki “-yor”dur; ünsüzle biten köklerde araya “ı, i, u, ü” seslerinden biri girer. Örnek: “Kardeşim şu an ödevini yazıyor.” “Öğretmenimiz tahtaya şekil çiziyor.”
Gelecek Zaman (-ecek/-acak)
Gelecek zaman, henüz yapılmamış ama yapılacağı kesin olarak bildirilen bir işi anlatır. Eki “-acak, -ecek”tir. Örnek: “Hafta sonu dedemlere gideceğiz.” “Yarın ilk dersimiz matematik olacak.”
Dikkat: Gelecek zaman da henüz gerçekleşmemiş bir işi anlatır ama dilek kipi değildir. Çünkü konuşan işi istemiyor, olacağını bir bilgi olarak bildiriyor.
Geniş Zaman (-r/-ar/-er)
Geniş zaman, her zaman yapılan, alışkanlık hâline gelmiş ya da her zaman doğru olan işleri bildirir. Eki “-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür”dür. Örnek: “Babam her sabah gazete okur.” “Su yüz derecede kaynar.”
Ünlüyle biten fiiller “-r” alır: oku-r, kayna-r. Ünsüzle biten fiiller ise “-ar, -er” ya da “-ır, -ir, -ur, -ür” alır: yaz-ar, gid-er, gel-ir, gör-ür.
7. Sınıf Dilek Kipleri Nelerdir?
Dört dilek kipi vardır: dilek-şart kipi, istek kipi, gereklilik kipi ve emir kipi. Bunlar işin zamanını değil, konuşanın o işe bakışını anlatır. İş istenir, gerekli görülür, bir şarta bağlanır ya da emredilir.
Kural: Dilek kipindeki fiil bir bilgi vermez, bir tasarı anlatır. Bu yüzden cümleyi “Bu bir bilgi mi, bir istek mi?” diye sorarak kontrol edebilirsin.
Dilek-Şart Kipi (-se/-sa)
Dilek-şart kipi, bir dileği ya da bir işin şartını bildirir. Eki “-sa, -se”dir. Dilek anlamında çoğu zaman “keşke” sözcüğüyle birlikte gelir: “Keşke bugün hava güneşli olsa.” Şart anlamında ise bir işi bir koşula bağlar: “Erken yatsan sabah yorulmazsın.”
İstek Kipi (-e/-a)
İstek kipi, konuşanın bir işi yapma isteğini bildirir. Eki “-a, -e”dir ve en çok birinci kişilerle kullanılır. Örnek: “Bu akşam biraz kitap okuyayım.” “Hadi, teneffüste birlikte top oynayalım.”
Gereklilik Kipi (-meli/-malı)
Gereklilik kipi, bir işin yapılmasının gerekli olduğunu bildirir. Eki “-malı, -meli”dir. Örnek: “Sınavdan önce düzenli tekrar yapmalısın.” “Bisiklete binerken kask takmalıyız.”
Gündelik konuşmada bu iki kip çok yakın durur. “Telefonuma bakayım.” dediğinde bir istek söylersin. “Telefonumu şarj etmeliyim.” dediğinde ise bir zorunluluğu anlatırsın.
Emir Kipi
Emir kipi, bir işin yapılmasını buyurur ya da rica eder. İkinci tekil kişide eki yoktur, fiil kök hâliyle kullanılır: “Kapıyı kapat.” Diğer kişilerde “-sın, -ın, -sınlar” gibi ekler alır: “O da gelsin.” “Lütfen sessiz olun.”
Emir kipi yalnızca ikinci ve üçüncü kişilerle çekimlenir.
Dikkat: Emir kipi “ben” ve “biz” ile kullanılmaz. “Ben geleyim.” ve “Biz gelelim.” cümleleri emir değil, istek kipindedir.
Haber ve Dilek Kipleri Tablosu: Hangi Kip Hangi Eki Alır?
Dokuz kipi tek bakışta görmek için aşağıdaki tabloyu kullan. Her satırda “okumak” fiilini seçtik; böylece yalnızca ek değişir ve fark net görünür.
| Kip | Grup | Ek | Örnek fiil | Örnek cümle |
|---|
| Görülen geçmiş zaman | Haber | -dı, -di, -du, -dü | okudu | Ali kitabı dün okudu. |
| Öğrenilen geçmiş zaman | Haber | -mış, -miş, -muş, -müş | okumuş | Ali kitabı dün okumuş. |
| Şimdiki zaman | Haber | -yor | okuyor | Ali şu an kitap okuyor. |
| Gelecek zaman | Haber | -acak, -ecek | okuyacak | Ali yarın kitabı okuyacak. |
| Geniş zaman | Haber | -r, -ar, -er, -ır, -ir | okur | Ali her gece kitap okur. |
| Dilek-şart kipi | Dilek | -sa, -se | okusa | Keşke Ali kitabı okusa. |
| İstek kipi | Dilek | -a, -e | okuyayım | Bu kitabı ben de okuyayım. |
| Gereklilik kipi | Dilek | -malı, -meli | okumalı | Ali bu kitabı okumalı. |
| Emir kipi | Dilek | 2. tekil kişide ek yok | oku | Bu kitabı mutlaka oku. |
Haber ve Dilek Kipleri Çözümlü Örneklerle Nasıl Bulunur?
Kip bulmanın sırası hep aynıdır: çekimli fiili bul, eki ayır, eke ve anlama birlikte bak. Aşağıdaki örnekleri bu sırayla birlikte çözelim.
Örnek 1: Gereklilik mi, Gelecek mi?
“Yarın sınava erken gitmelisin.” cümlesindeki fiil hangi kiple çekimlenmiştir? A) Gelecek zaman (haber kipi) B) Gereklilik kipi (dilek kipi) C) İstek kipi (dilek kipi) D) Görülen geçmiş zaman (haber kipi)
- Çekimli fiili bul: gitmelisin.
- Eki ayır: git-meli-sin.
- “-meli” gereklilik kipinin ekidir; cümle bir zorunluluğu bildirir.
- “Yarın” sözcüğü zaman bildirir ama kipi belirlemez.
Doğru cevap B şıkkıdır.
Örnek 2: Gördü mü, Duydu mu?
“Kardeşim bahçede düşmüş.” cümlesindeki fiilin kipi nedir?
- Eki ayır: düş-müş.
- “-müş” öğrenilen geçmiş zaman ekidir.
- Konuşan olayı görmemiş, sonradan öğrenmiştir.
- Olayı görseydi “Kardeşim bahçede düştü.” derdi.
Cevap: öğrenilen geçmiş zaman, yani bir haber kipi.
Örnek 3: Fiilleri Gruplara Ayır
“Bugün kütüphaneye uğradım. Yarın yine gideceğim. Keşke kütüphane daha geç kapansa.” Bu cümlelerdeki çekimli fiilleri haber ve dilek kipi olarak ayır.
- uğra-dı-m: görülen geçmiş zaman, haber kipi.
- gid-ecek-im: gelecek zaman, haber kipi.
- kapan-sa: dilek-şart kipi, dilek kipi.
İlk iki fiil bilgi verir, sonuncusu bir dilek anlatır.
Örnek 4: Emir mi, İstek mi?
“Pencereyi aç.” ve “Pencereyi açayım.” cümlelerindeki fiillerin kipini bul.
- “Aç” ikinci tekil kişiyle, eksiz kullanılmış ve bir buyruk bildiriyor: emir kipi.
- “Aç-a-y-ım” birinci tekil kişiyle kurulmuş ve “-a” eki almış.
- “Ben” için emir kipi olmadığından bu çekim istek kipidir.
Haber ve Dilek Kiplerinde Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
Yanlışların çoğu ekin sesine benzeyen başka bir eke ya da cümledeki zaman sözcüklerine takılmaktan doğar. En sık görülen dört hata şunlardır:
- Görülen ve öğrenilen geçmiş zamanı karıştırmak: “Geldi.” derken olaya tanık olursun, “Gelmiş.” derken olayı başkasından duyarsın.
- İstek kipini gereklilik kipiyle karıştırmak: “Gideyim.” bir arzudur, “Gitmeliyim.” ise bir zorunluluktur.
- Emir kipini birinci kişiyle çekimlemeye çalışmak: “Ben geleyim.” emir değil, istek kipidir.
- Gelecek zamanı dilek kipi sanmak: “Yarın gideceğim.” henüz olmamıştır ama bir bilgi verdiği için haber kipidir.
Dikkat: “Dün, yarın, şimdi” gibi sözcükler kipi belirlemez. Kipi her zaman fiilin aldığı ek gösterir, bu yüzden önce eke bak.
Bir arkadaşının sana “Maçı kazanmışız!” dediğini düşün. Bu sözle maçı izlemediğini, sonucu sonradan öğrendiğini de anlatmış olur.
Haber ve Dilek Kipleri Hızlı Özet
- Fiil kipleri haber (bildirme) ve dilek (tasarlama) kipleri olarak ikiye ayrılır.
- Beş haber kipi vardır: görülen geçmiş, öğrenilen geçmiş, şimdiki zaman, gelecek zaman, geniş zaman.
- Dört dilek kipi vardır: dilek-şart, istek, gereklilik, emir.
- Karar sorusu: İş gerçekleşti, gerçekleşiyor ya da gerçekleşecek mi? Evetse haber kipidir.
- “-dı” tanık olunan, “-mış” duyulan geçmişi anlatır.
- Emir kipi yalnızca ikinci ve üçüncü kişilerle çekimlenir.
7. sınıf Türkçe haber ve dilek kipleri konusunu bu maddelerle tekrar ettiysen sırada 7. sınıf ek fiil konusu var. Ek fiil de kip eklerine benzeyen ekler alır, bu yüzden bu konuyu iyi oturtman işini kolaylaştırır.
Haber ve Dilek Kipleri Mini Test
Şimdi öğrendiklerini dene. Bu beş soru, 7 sınıf Türkçe haber ve dilek kipleri test çalışması için hazırlandı. Sorular, 7. sınıf Türkçe haber ve dilek kipleri konusunun temel ayrımlarını yoklar. Önce cevaplarını yaz, sonra anahtara bak.
- “Ayşe dün akşam annesine yardım etti.” cümlesindeki fiilin kipi hangisidir? A) Öğrenilen geçmiş zaman B) Görülen geçmiş zaman C) Geniş zaman D) İstek kipi
- Hangisinde dilek kipi vardır? A) Okula yürüyerek gidiyorum. B) Yarın kar yağacak. C) Keşke tatil uzun sürse. D) Kuşlar kışın güneye göç eder.
- “Ödevini bitirince bana haber ver.” cümlesindeki “ver” fiilinin kipi hangisidir? A) Emir kipi B) İstek kipi C) Gereklilik kipi D) Geniş zaman
- Hangisinde öğrenilen geçmiş zaman vardır? A) Kitabı masaya bıraktım. B) Takımımız maçı kazanacak. C) Biraz dinleneyim. D) Komşumuz yeni bir araba almış.
- “Herkes kurallara uymalı.” cümlesindeki fiilin kipi hangisidir? A) Dilek-şart kipi B) Gereklilik kipi C) Şimdiki zaman D) İstek kipi
Cevap Anahtarı
- B: “et-ti” fiili “-ti” eki almış ve konuşanın tanık olduğu bir olayı bildiriyor.
- C: “sür-se” fiili “-se” ekiyle bir dilek anlatıyor, diğer şıklar bilgi veriyor.
- A: “ver” fiili ikinci tekil kişiyle eksiz kullanılmış ve bir buyruk bildiriyor.
- D: “al-mış” fiili “-mış” ekiyle konuşanın sonradan öğrendiği bir olayı anlatıyor.
- B: “uy-malı” fiili “-malı” ekiyle bir işin gerekli olduğunu bildiriyor.
Daha fazla alıştırma için haber ve dilek kipleri sorularıyla pratik yapabilirsin.
7. Sınıf Türkçe Haber ve Dilek Kipleri PDF: Konu Özeti ve Test
Konuyu tek yerde tekrar etmek istersen 7 sınıf Türkçe haber ve dilek kipleri PDF dosyasını indirebilirsin. Üç sayfalık bu ders notunda dokuz kipin eki ve örnek fiili özet kartlarda toplanır. Ardından adım adım çözülmüş 5 örnek ve cevap anahtarlı 10 soruluk test gelir. Testteki her sorunun kısa bir açıklaması da var. Haber ve dilek kipleri PDF ders notunu indir ve sınavdan önce hızlı bir tekrar yap.
