8. sınıf Türkçe cümle türleri, cümlelerin dört ölçüte göre sınıflandırılmasıdır: yüklemine, ögelerinin dizilişine, anlamına ve yapısına göre. Yüklemine göre fiil ve isim cümlesi, dizilişine göre kurallı ve devrik cümle vardır. Anlamına göre olumlu, olumsuz, soru ve ünlem cümlesi; yapısına göre basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümle ayrılır.
Ders özeti PDF: 8. sınıf cümle türleri ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).
Bu konuda en çok zorlandığın yer, aynı cümleye dört ayrı gözle bakmaktır. Bir cümle aynı anda hem fiil cümlesi hem devrik hem olumsuz hem de bağlı olabilir. Yazıyı bitirdiğinde karşına çıkan her cümleye dört soru sorup türünü söyleyebileceksin.
Cümle türleri dört ölçüte göre ayrılır; her cümle her sütundan bir tür alır.
8. Sınıf Türkçe Cümle Türleri Hangi Sınıfta, Hangi Ünitede?
Cümle türleri 8. sınıf Türkçe dersinde, dil bilgisi konuları içinde işlenir. Bu konu fiilimsiler ve cümlenin ögeleri bilgisine dayanır; yüklemi bulmakta zorlanıyorsan önce onları tekrar et. Arama yaparken “MEB cümle türleri 8 sınıf” yazanlar da Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) programındaki bu başlığı arar. Konu, Liselere Geçiş Sistemi (LGS) sınavında da karşına çıkabilir; öteki başlıkları LGS Türkçe konuları listesinde görebilirsin.
Cümle Türleri ve Örnekleri Nelerdir?
Cümleler dört farklı ölçüte göre sınıflandırılır. Her ölçüt cümleye başka bir soru sorar: Yüklemin türü ne? Yüklem nerede duruyor? Cümle ne anlatıyor? Cümlede kaç yargı var?
Mantık: Bir arkadaşını boyuna, saç rengine ve tuttuğu takıma göre ayrı ayrı tanımlayabilirsin. Cümle de böyledir; her ölçüt onun ayrı bir özelliğini söyler ve biri ötekini iptal etmez.
| Ölçüt | Türler | Örnek |
|---|---|---|
| Yüklemine göre | Fiil cümlesi, isim cümlesi | “Koştu.” (fiil) / “Hava çok güzel.” (isim) |
| Ögelerin dizilişine göre | Kurallı (düz), devrik | “Ali okula gitti.” (kurallı) / “Gitti Ali okula.” (devrik) |
| Anlamına göre | Olumlu, olumsuz, soru, ünlem | “Geldi.” / “Gelmedi.” / “Geldi mi?” / “Ne kadar güzel!” |
| Yapısına göre | Basit, birleşik, sıralı, bağlı | “Uyudu.” (basit) / “Yağmur yağınca ıslandı.” (birleşik) |
Tabloyu tek bir cümlede deneyelim: “Bugün okula gitmedim.” Yüklem “gitmedim” sözcüğüdür ve çekimli bir fiildir, yani bu bir fiil cümlesidir. Yüklem sonda olduğu için cümle kurallıdır. İş yapılmadığı için olumsuzdur, tek yargı taşıdığı için de basittir.
Yüklemine Göre Cümleler Nasıl Ayrılır?
Önce yüklemi bulursun, sonra yüklemin türüne bakarsın. Fiil cümlesi isim cümlesi ayrımında tek soru şudur: Yüklem bir iş mi bildiriyor, yoksa bir varlığı ya da durumu mu adlandırıyor?
Fiil Cümlesi
Fiil cümlesi, yüklemi çekimli bir fiil olan cümledir. “Teneffüste voleybol oynadık.” cümlesinde yüklem “oynadık” sözcüğüdür. “Oynamak” fiili zaman ve kişi eki almıştır, yani çekimlidir.
Kural: Yüklemin sonuna “-mak/-mek” getirebiliyorsan ve sözcük bir iş, oluş ya da hareket bildiriyorsa cümle fiil cümlesidir. Çünkü yalnız fiil kökleri bu eki alıp anlamlı kalır: “oynadık” için “oynamak” denir, “güzeldi” için “güzelmek” denmez.
İsim Cümlesi
İsim cümlesi, yüklemi isim soylu bir sözcük veya söz öbeği olan cümledir. “Bugünkü deneme kolaydı.” cümlesinde yüklem “kolaydı” sözcüğüdür. “Kolay” bir sıfattır; sonundaki “-dı” ek-fiildir ve ismi yüklem yapar. “En sevdiğim ders beden eğitimi.” cümlesinde ise yüklem bir söz öbeğidir.
Dikkat: Yüklemi fiilimsi olan cümle de isim cümlesidir. “Tek isteğim seni görmekti.” cümlesinde “görmek” bir isim-fiildir, çekimli fiil değildir. Bu yüzden cümle fiil cümlesi sayılmaz.
Ögelerin Dizilişine Göre Cümleler Nasıl Bulunur?
Bu ölçütte yalnız yüklemin yerine bakarsın. Öznenin ya da nesnenin nerede durduğu sonucu değiştirmez.
Kurallı (Düz) Cümle
Yüklemi sonda olan cümle kurallı cümledir. “Servis bu sabah geç geldi.” cümlesinde yüklem “geldi” en sondadır. “Geç geldi servis bu sabah.” deseydik anlam aynı kalır, cümlenin türü değişirdi.
Hatırlatma: “Bu sabah servis geç geldi.” ile “Servis bu sabah geç geldi.” cümlelerinin ikisi de kurallıdır. Çünkü öteki ögelerin sırası değişse de yüklem yine sondadır.
Devrik Cümle
Devrik cümle, yüklemi sonda olmayan cümledir. Yüklem başta ya da ortada olabilir: “Çok özledim eski mahallemizi.”, “Bitti sonunda sınav haftası.”
Günlük hayattan: Devrik cümle yalnız şiirde karşına çıkmaz. Kapıdan girerken “Geldi mi kardeşin?” diye sorduğunda ya da “Acıktım ben.” dediğinde devrik cümle kurmuş olursun.
8. Sınıfta Anlamlarına Göre Cümleler Hangileridir?
Anlamına göre cümleler dört türdür: olumlu, olumsuz, soru ve ünlem cümlesi. Burada yüklemin bildirdiği işin gerçekleşip gerçekleşmediğine ve cümlenin hangi amaçla kurulduğuna bakarsın.
Olumlu Cümle
Olumlu cümlede yüklemin bildirdiği iş yapılır ya da durum vardır. “Kantin bugün açıldı.” ve “Çantamda yedek kalem var.” cümleleri olumludur. İlkinde iş gerçekleşmiş, ikincisinde bir varlığın bulunduğu bildirilmiştir.
Olumsuz Cümle
Olumsuz cümlede iş yapılmaz ya da durum gerçekleşmez. Fiil cümlesinde olumsuzluğu “-ma/-me” eki sağlar: “Ödevimi bitirmedim.” İsim cümlesinde “değil” ve “yok” sözcükleri kullanılır: “Hava soğuk değil.”, “Evde ekmek yok.”
Dikkat: Olumsuzluk ekine bakıp hemen karar verme, anlamı da kontrol et. “Seni anlamıyor değilim.” cümlesinde iki olumsuzluk birbirini götürür. Cümle biçimce olumsuz, anlamca olumludur; çünkü “anlıyorum” demektir.
Soru Cümlesi
Soru cümlesi bir şeyi öğrenmek için kurulur. Soru anlamını “mı/mi” eki ya da “kim, ne, nerede, nasıl, kaç” gibi soru sözcükleri verir: “Sınav kaçta başlıyor?”, “Defterimi gördün mü?”
Soru cümlesi aynı zamanda olumsuz da olabilir. “Gelmeyecek misin?” cümlesi soru eki taşıdığı için soru cümlesidir. Yüklemindeki “-me” eki nedeniyle de olumsuzdur. Yani soru olmak ile olumsuz olmak birbirini dışlamaz.
Ünlem Cümlesi
Ünlem cümlesi sevinç, korku, şaşkınlık, hayranlık gibi güçlü bir duyguyu anlatır ve sonuna ünlem işareti konur. Maç izlerken “Ne kadar güzel bir gol!” dediğinde ünlem cümlesi kurarsın. Duygu ortadan kalkarsa aynı sözler düz bir bildirme cümlesine dönüşür.
Yapısına Göre Cümleler Nasıl Ayrılır?
Basit birleşik sıralı bağlı cümle ayrımı yargı sayısına dayanır. Yargı, yüklemle ya da fiilimsiyle bildirilen iş veya durumdur. Önce cümledeki yargıları say: bir tane ise cümle basittir, birden fazlaysa öteki üç türden biridir.
Yapısına göre cümleler: yargı sayısı ve yargıların birbirine nasıl bağlandığı türü belirler.
Basit Cümle
Basit cümlede tek yüklem ve tek yargı vardır; cümlede fiilimsi bulunmaz. “Annem akşam mercimek çorbası pişirdi.” cümlesi uzundur ama tek yargı taşır. Cümlenin uzun ya da kısa olması yapısını değiştirmez.
Birleşik Cümle (Şartlı, Ki'li, İç İçe, Girişik)
Birleşik cümle, bir temel yargı ile ona bağlı bir yardımcı yargıdan oluşan cümledir. Temel yargı yüklemdedir; yardımcı yargı onu zaman, koşul, neden gibi yönlerden tamamlar. Dört türü vardır:
- Girişik birleşik cümle: Yardımcı yargı fiilimsiyle kurulur. “Zil çalınca sınıfa girdik.” cümlesinde “çalınca” zarf-fiildir.
- Şartlı birleşik cümle: Yardımcı yargı “-sa/-se” şart ekiyle kurulur. “Erken yatarsan dinç kalkarsın.”
- Ki'li birleşik cümle: İki yargı “ki” bağlacıyla bağlanır. “Baktım ki herkes gitmiş.”
- İç içe birleşik cümle: Bir cümle başka bir cümlenin içinde öge olur. “Öğretmenimiz ‘Yarın gezi var.’ dedi.”
Kural: Cümlede isim-fiil, sıfat-fiil ya da zarf-fiil varsa cümle basit değil, girişik birleşiktir. Çünkü fiilimsi çekimli olmasa da bir iş bildirir ve yardımcı yargı kurar. Fiilimsi eklerini fiilimsiler konusunda ayrıntılı gördüğün için burada yeniden sıralamıyoruz.
Sıralı Cümle
Sıralı cümlede birden fazla yargı virgül ya da noktalı virgülle art arda dizilir. “Kapıyı açtı, içeri girdi.” cümlesinde iki ayrı yüklem vardır: “açtı” ve “girdi”. Her biri tek başına da cümle olabilir.
Bağlı Cümle
Bağlı cümlede yargılar bir bağlaçla birbirine bağlanır. “Hava bulutluydu fakat yağmur yağmadı.” cümlesinde iki yargıyı “fakat” bağlacı birleştirir. “Ama, fakat, çünkü, veya” en sık göreceğin bağlaçlardır.
Cümle Türleri 8 Sınıf LGS Tarzı Çözümlü Örnekler Nasıl Çözülür?
Aşağıdaki üç örneği önce kendin çözmeyi dene, sonra adımlara bak. Her soruda aynı yolu izliyoruz: yüklemi bul, sorulan ölçütü belirle, o ölçütün sorusunu sor.
Örnek 1: Yapısına Göre Tür
“Sınava çalıştı ama başaramadı.” cümlesi yapısına göre nasıl bir cümledir?
A) Basit cümle B) Girişik birleşik cümle C) Bağlı cümle D) Şartlı birleşik cümle
- Yargıları say: “çalıştı” ve “başaramadı” olmak üzere iki çekimli fiil var.
- İki yargı olduğuna göre cümle basit olamaz.
- Yargıların arasına bak: karşıtlık anlamı kuran “ama” bağlacı var.
- Fiilimsi ya da şart eki yok; yargılar bağlaçla bağlanmış.
Cevap: C) Bağlı cümle.
Örnek 2: İki Ölçüt Birden
“Dün akşam izlediğim belgesel çok öğreticiydi.” cümlesi yüklemine ve yapısına göre nasıl bir cümledir?
- Yüklem “öğreticiydi” sözcüğüdür. “Öğretici” bir sıfattır ve ek-fiil almıştır.
- Yüklem isim soylu olduğu için cümle isim cümlesidir.
- “İzlediğim” sözcüğü “-dik” ekiyle kurulmuş bir sıfat-fiildir ve yardımcı yargı oluşturur.
- Fiilimsi bulunduğu için cümle basit değildir.
Cevap: İsim cümlesi ve girişik birleşik cümle.
Örnek 3: Dört Ölçüt Birden
“Bitmedi mi hâlâ bu ödev?” cümlesini dört ölçüte göre inceleyelim.
- Yüklem “bitmedi” sözcüğüdür, çekimli fiildir: fiil cümlesi.
- Yüklem sonda değil, başta: devrik cümle.
- “Mi” soru eki ve “-me” olumsuzluk eki var: olumsuz soru cümlesi.
- Tek yargı var, fiilimsi yok: basit cümle.
Cevap: Fiil cümlesi, devrik, olumsuz soru cümlesi ve basit cümle.
8. Sınıf Türkçe Cümle Türleri Konusunda Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
Yanlışların çoğu bilgi eksikliğinden değil, iki türü birbirine karıştırmaktan çıkar. En sık görülenler şunlar:
- Sıralı cümle ile bağlı cümleyi karıştırmak: İkisinde de birden fazla yargı vardır. Yargıların arasında virgül varsa sıralı, bağlaç varsa bağlıdır.
- Girişik birleşik cümleyi basit sanmak: Tek çekimli fiil görünce “basit” deme. “Koşarak eve geldi.” cümlesinde “koşarak” zarf-fiili ikinci bir yargı kurar.
- Devrik cümleyi yalnız şiire ait sanmak: Günlük konuşmada da devrik cümle kurarsın. Tek ölçü yüklemin sonda olup olmadığıdır.
- Uzun cümleyi birleşik sanmak: Yapıyı sözcük sayısı değil, yargı sayısı belirler. On sözcüklü bir cümle basit, iki sözcüklü bir cümle sıralı olabilir.
- Soru cümlesini hep olumlu saymak: “Gelmeyecek misin?” hem soru hem olumsuzdur.
Hatırlatma: Yoldan geçen biri için “Durdu, baktı, yürüdü.” dediğinde üç yargı kurarsın. Sözcük sayısı az olsa da cümle sıralıdır; çünkü her yüklem ayrı bir iş bildirir.
Cümle Türleri Hızlı Özet
- Cümleler dört ölçüte göre sınıflandırılır: yüklemine, ögelerin dizilişine, anlamına ve yapısına göre.
- Yüklemi çekimli fiilse fiil cümlesi, isim soylu sözcük ya da söz öbeğiyse isim cümlesidir.
- Yüklem sondaysa cümle kurallı, sonda değilse devriktir.
- Anlamına göre cümleler olumlu, olumsuz, soru ve ünlem cümlesidir; bir soru cümlesi olumsuz da olabilir.
- Tek yargı varsa cümle basittir; fiilimsi, şart eki, “ki” ya da alıntı cümle varsa birleşiktir.
- Yargılar virgülle dizilmişse sıralı, bağlaçla bağlanmışsa bağlı cümledir.
- Bir cümle her ölçütten bir tür alır; dört soruyu sırayla sorman yeterlidir.
Cümle Türleri Mini Test
Bu 8. sınıf Türkçe cümle türleri test bölümünde beş soru var. Türkçe Cümle Türleri test 8. Sınıf Konu anlatımı ikilisinde sıra önemlidir: önce konuyu oku, sonra soruları çöz. Cevaplara bakmadan önce her soruda yüklemi bulmayı unutma.
- “Kardeşimin en sevdiği yemek mantıdır.” cümlesi yüklemine göre nasıl bir cümledir?
A) Fiil cümlesi B) İsim cümlesi C) Fiil cümlesi, çünkü “sevdiği” fiildir D) Yüklemi yoktur - Aşağıdakilerin hangisi devrik cümledir?
A) Otobüs durağa yanaştı. B) Bugün hava serin. C) Çok sevdim yeni sınıfımı. D) Sınav yarın başlıyor. - “Bu soruyu kimse çözemedi.” cümlesi anlamına göre nasıl bir cümledir?
A) Olumsuz cümle B) Olumlu cümle C) Soru cümlesi D) Ünlem cümlesi - “Hava karardı, sokak lambaları yandı.” cümlesi yapısına göre nasıl bir cümledir?
A) Basit cümle B) Bağlı cümle C) Girişik birleşik cümle D) Sıralı cümle - “Kitabı bitirince sana vereceğim.” cümlesi yapısına göre nasıl bir cümledir?
A) Basit cümle B) Girişik birleşik cümle C) Sıralı cümle D) Bağlı cümle
Cevap Anahtarı
- B. Yüklem “mantıdır” sözcüğüdür; “mantı” bir isimdir, bu yüzden cümle isim cümlesidir.
- C. Yüklem “sevdim” sonda değil, ortadadır; öteki cümlelerde yüklem sondadır.
- A. “Çözemedi” yüklemi işin yapılamadığını bildirir, cümle olumsuzdur.
- D. “Karardı” ve “yandı” yargıları virgülle art arda dizilmiştir.
- B. “Bitirince” zarf-fiili yardımcı yargı kurar, temel yargı “vereceğim” yüklemindedir.
Daha fazla soru görmek istersen cümle türleri sorularıyla pratik yap. Bugün okuduğun bir cümleyi de dört ölçüte göre sınıflandırmayı dene: yüklemi ne, ögeleri nasıl dizilmiş, anlamı ne, yapısı nasıl? 8. sınıf Türkçe cümle türleri bu dört soruyu alışkanlık hâline getirdiğinde yerine oturur.
8. Sınıf Türkçe Cümle Türleri PDF: Konu Özeti ve Test
Konuyu tekrar etmek için 8 sınıf Türkçe cümle türleri özet PDF dosyasını hazırladık. Üç sayfalık bu ders notunda 4 ölçütü özetleyen tablo, sık karıştırılanlar, beş çözümlü örnek ve cevap anahtarlı 10 soruluk test var. Cümle Türleri Konu Anlatımı PDF dosyasını ücretsiz indir, çıktısını alıp defterinin arasına koy. 8. Sınıf Türkçe Konu Anlatımı PDF MEB programına uygun bir tekrar kaynağı arıyorsan bu özetle başlayabilirsin. Üyelik gerekmez.
