9. sınıf fizik açık hava basıncı, Dünya'yı saran hava tabakasının yani atmosferin, ağırlığı nedeniyle dokunduğu her yüzeye uyguladığı basınçtır. Bu basınç Torricelli'nin cıvalı deneyiyle ölçülmüştür ve barometre adı verilen araçla okunur. Deniz seviyesinden yukarı çıkıldıkça üstte kalan hava azaldığı için açık hava basıncı da azalır.
Ders özeti PDF: 9. sınıf açık hava basıncı ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).
Bu konuda çoğu öğrenci işlemde değil, yorumda zorlanır. Cıva neden tüpten tamamen boşalmaz? Dağda basınç neden düşer? Bu 9. sınıf fizik açık hava basıncı konu anlatımı, bu soruların mantığını sırayla kurar. Yazıyı bitirdiğinde barometreyi yorumlayabilecek, günlük olayları basınç farkıyla açıklayabileceksin.
Açık hava basıncı, 9. sınıf fizik dersinin “Akışkanlar” ünitesinde yer alır. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne göre hazırlanan Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) taslak yıllık planında konu 21. haftaya, 22-26 Şubat'a denk gelir. Bu konuda senden ezber değil, gözlemden sonuç çıkarman beklenir. İlgili öğrenme çıktısı şöyledir:
Açık hava basıncı nedir sorusunun kısa cevabı şudur: Atmosferi oluşturan hava tabakasının, ağırlığından dolayı üzerindeki her yüzeye uyguladığı basınçtır. Hava gözle görünmez ama kütlesi vardır; kütlesi olan her şey gibi ağırlığı da vardır. Bu ağırlık yeryüzündeki her şeye, sana da, sürekli bir basınç uygular.
Basınç, birim yüzeye dik etki eden kuvvettir; bunu katı basıncı konusunda görmüştün. Burada kuvveti uygulayan şey bir cisim değil, üstündeki havanın ağırlığıdır.
Mantık: Hava bir gazdır ve gaz tanecikleri her yöne hareket eder. Bu yüzden açık hava basıncı yalnız yukarıdan aşağıya değil, her yönden etki eder.
Günlük hayattan: Bu basıncı neden hissetmiyorsun? Çünkü vücudunun içindeki basınç dışarıdaki basıncı dengeler. Dağ yolunda ya da uçak yükselirken kulaklarının tıkanması, bu dengenin kısa süreliğine bozulduğunu gösterir.
Atmosfer, Dünya'yı çevreleyen ve yer çekimi etkisiyle Dünya'ya bağlı kalan gaz tabakasıdır. Yer çekimi hava taneciklerini yere doğru çeker; bu yüzden hava uzaya dağılmaz. Tanecikler en çok yere yakın bölgede toplanır, yukarı çıkıldıkça seyrekleşir. Yani atmosferin alt katları yoğun, üst katları seyrektir.
Torricelli deneyi, cıva dolu bir cam tüpün ters çevrilip cıva kabına daldırılmasına dayanır. Tüpteki cıvanın yüksekliği, açık hava basıncının büyüklüğünü gösterir. Açık hava basıncını ölçen araca barometre denir; cıvalı barometre de bu deneyin düzeneğidir. Hava durumu bültenlerinde duyduğun basınç değerleri de barometreyle ölçülür.
Deneyin adımları şöyledir:

Torricelli deneyinde açık hava basıncı ile cıva sütununun basıncı birbirini dengeler.
Kaptaki cıvanın açık yüzeyine hava basınç uygular ve cıvayı tüpün içine doğru iter. Tüpteki cıva sütunu ise kendi ağırlığıyla aşağı doğru basınç uygular. Bu iki basınç eşitlendiğinde cıva ne yükselir ne alçalır. Deniz seviyesinde bu denge, cıva sütunu yaklaşık 76 cm yükseklikteyken kurulur.
Kural: Cıva sütununun düşey yüksekliği tüpün kalınlığına ya da eğikliğine bağlı değildir. Çünkü sıvı basıncı yalnız düşey yüksekliğe, sıvının yoğunluğuna ve yer çekimi ivmesine bağlıdır.
Dikkat: Deneyde su kullanılsaydı tüpün çok daha uzun olması gerekirdi. Cıva sudan 13,6 kat yoğundur. Aynı basıncı su ancak 76 × 13,6 = 1033,6 cm, yani yaklaşık 10 metrelik bir sütunla dengeler.
Açık hava basıncı formülü, Torricelli deneyindeki dengeden gelir: P = h · d · g. Burada h cıva sütununun düşey yüksekliği, d cıvanın yoğunluğu, g ise yer çekimi ivmesidir. Bu ifade aslında bildiğin sıvı basıncı formülünün cıvaya uygulanmış hâlidir.
Birlikte hesaplayalım: h = 0,76 m, d = 13 600 kg/m³ ve g = 10 N/kg alalım. P = 0,76 · 13 600 · 10 = 103 360 Pa bulunur. Yani deniz seviyesinde açık hava basıncı yaklaşık 100 000 pascaldır. Katı ve sıvı basıncı formüllerinin tamamı için basınç formülleri özetine bakabilirsin.
Günlük hayattan: 100 000 Pa, her 1 cm² yüzeye yaklaşık 10 N kuvvet demektir. Yani tırnağın kadar bir alana, 1 kg'lık bir paketin ağırlığı kadar kuvvet etki eder.
Barometrede basınç, cıva sütununun yüksekliğiyle okunur; birim cmHg ya da mmHg olur. “Hg” cıvanın simgesidir. 1 cm = 10 mm olduğundan cmHg değerini 10 ile çarparak mmHg'ya çevirirsin. Pascala geçmek için ise yüksekliği metreye çevirip h · d · g işlemini yaparsın.
| Birim | Deniz seviyesindeki yaklaşık değer | Nasıl bulunur? |
|---|---|---|
| cmHg | 76 cmHg | Barometreden doğrudan okunur. |
| mmHg | 760 mmHg | 76 × 10 işlemiyle bulunur. |
| Pascal (Pa) | Yaklaşık 100 000 Pa | h · d · g ile hesaplanır (g = 10 N/kg alınırsa 103 360 Pa). |
| Atmosfer (atm) | 1 atm | Deniz seviyesindeki açık hava basıncı 1 atmosfer kabul edilir. |
Yükseklik arttıkça açık hava basıncı azalır. Deniz kıyısında ölçülen basınç, aynı anda dağın zirvesinde ölçülenden büyüktür. Barometredeki cıva sütunu da yükseğe çıkıldıkça kısalır.

Yükseğe çıktıkça üstündeki hava sütunu kısalır, açık hava basıncı küçülür.
Bunun iki nedeni vardır. Birincisi, yükseğe çıktıkça üstünde kalan hava sütunu kısalır; daha az hava, daha az ağırlık demektir. İkincisi, yukarıda hava daha seyrektir, yani aynı hacimde daha az tanecik bulunur. İki etki de basıncı aynı yönde, azalma yönünde değiştirir.
Hatırlatma: Aklında şu cümle kalsın: Ne kadar yükseğe çıkarsan, üstünde o kadar az hava kalır.
| Konum | Rakım | Üstteki hava sütunu | Açık hava basıncı |
|---|---|---|---|
| Deniz kıyısı | En düşük | En uzun | En büyük |
| Yayla | Orta | Daha kısa | Daha küçük |
| Dağ zirvesi | En yüksek | En kısa | En küçük |
Günlük hayattan: Kapalı bir cips paketi yüksek bir yaylaya çıkarıldığında şişer. Çünkü dışarıdaki basınç azalmış, paketin içindeki hava ise aynı kalmıştır.
Açık hava basıncı yalnız yüksekliğe bağlı değildir; sıcaklık ve hava durumu da onu değiştirir. Hava tahminlerinde “alçak basınç” ve “yüksek basınç” sözlerini bu yüzden duyarsın.
Örneklerin hepsinde aynı fikir çalışır: Bir tarafta basınç düşürülür, açık hava öbür taraftan iter. “Emme” dediğimiz olayların çoğu aslında dışarıdaki havanın itmesidir.
Bu deneyde iki metal yarım küre ağız ağıza birleştirilir ve içlerindeki hava boşaltılır. İçeride hava kalmayınca küreleri içeriden dışarı iten bir basınç da kalmaz. Dışarıdaki açık hava ise küreleri her yönden birbirine bastırır. Bu yüzden küreler, iki yandan atlarla çekildiğinde bile kolayca ayrılmaz.
Vantuzu cama bastırdığında altındaki havanın çoğu dışarı çıkar. Vantuzun altındaki basınç azalır, dışarıdaki açık hava vantuzu cama bastırır. Pipette de benzer bir durum vardır: Ağzınla pipetin içindeki havayı çekince oradaki basınç düşer. Bardaktaki içeceğin yüzeyine etki eden açık hava, sıvıyı pipetin içinde yukarı iter.
Dikkat: Pipette sıvıyı yukarı çıkaran senin çekişin değil, açık havanın itişidir. Sen yalnızca pipetin içindeki basıncı düşürürsün. Şırıngaya sıvı çekilmesi ve damlalığın dolması da aynı mantıkla açıklanır.
Şimdi dört örneği birlikte çözelim. Her örnekte önce basıncın nerede değiştiğini bul, sonra sonucu yorumla.
Bir dağcı deniz kıyısında barometresinde 76 cmHg değerini okuyor. Zirveye tırmandıkça cıva sütununun yüksekliği nasıl değişir?
Sonuç: Cıva sütunu kısalır, barometre 76 cmHg'dan küçük bir değer gösterir.
Bir yaylada barometre 70 cmHg gösteriyor. Bu basınç kaç mmHg ve kaç pascaldır? (d = 13 600 kg/m³, g = 10 N/kg)
Sonuç: Yayladaki basınç 700 mmHg, yani 95 200 Pa'dır. Bu değer, deniz seviyesi için bulduğumuz 103 360 Pa'dan 8 160 Pa küçüktür.
Havası boşaltılan iki yarım küre neden zor ayrılır? Küreye yeniden hava verilirse ne olur?
Sonuç: Küreye hava verilince iç ve dış basınç eşitlenir, küreler kolayca ayrılır.
Yan tarafında delik olan bir pipetle içecek içmek neden zordur?
Sonuç: Yeterli basınç farkı oluşmadığı için sıvı pipette zor yükselir.
Bu konudaki hataların çoğu, bir ifadeyi ters hatırlamaktan kaynaklanır. Aşağıdaki listeyi sınavdan önce bir kez daha oku.
9. sınıf fizik açık hava basıncı konusundan aklında kalması gerekenler şunlardır:
Bu 9. sınıf fizik açık hava basıncı test bölümünde beş soru var. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak.
Takıldığın soru olduysa ilgili bölüme dön, sonra açık hava basıncı sorularıyla pratik yap.
9. sınıf fizik açık hava basıncı pdf dosyasını buradan ücretsiz indirebilirsin. Üç sayfalık bu ders notu, 9. sınıf fizik açık hava basıncı özet kartlarını, kavram tablosunu ve beş çözümlü örneği bir araya getirir. Son sayfadaki 9. sınıf fizik açık hava basıncı test pdf bölümünde cevap anahtarlı on soru bulunur. Yazılıdan önce 9. sınıf fizik açık hava basıncı konu anlatımı pdf çıktısını alıp defterine ekleyebilirsin; üyelik gerekmez.
Deniz seviyesinde açık hava basıncı yaklaşık 76 cmHg kabul edilir. Bu değer 760 mmHg'ya eşittir ve 1 atmosfer olarak da adlandırılır. Pascal cinsinden yaklaşık 100 000 Pa eder. Açık hava basıncı sabit bir sayı değildir; yükseğe çıkıldıkça azalır, sıcaklığa ve hava durumuna göre de küçük değişimler gösterir.
Basınç, bir yüzeye dik etki eden kuvvetin o yüzeyin alanına bölünmesiyle bulunur: P = F / A. Durgun sıvılarda basınç P = h · d · g bağıntısıyla hesaplanır. Açık hava basıncı da Torricelli deneyindeki cıva sütunu yardımıyla aynı bağıntıdan bulunur; h cıvanın düşey yüksekliği, d cıvanın yoğunluğu, g yer çekimi ivmesidir.
En tanıdık örnek pipetle içecek içmektir. Pipetin içindeki havayı ağzınla çektiğinde oradaki basınç düşer; bardaktaki sıvının yüzeyine etki eden açık hava basıncı sıvıyı pipette yukarı iter. Vantuzun cama tutunması, şırıngaya sıvı çekilmesi ve havası boşaltılan Magdeburg yarım kürelerinin ayrılmaması da aynı mantıkla açıklanan günlük hayat örnekleridir.
Bu ifade, konunun öğretim programındaki öğrenme çıktısıdır. Senden tanım ezberlemen değil, bir gözlemden sonuca ulaşman beklenir. Örneğin barometredeki cıva sütununun dağda kısaldığını görüp basıncın yükseklikle azaldığı sonucunu çıkarırsın. Vantuz, pipet ya da Magdeburg yarım küreleri gibi günlük olayları basınç farkıyla açıklamak da bu becerinin parçasıdır.
Konu beş temel başlıkta toplanır: açık hava basıncının tanımı ve kaynağı, Torricelli deneyi ile barometre, basınç birimleri, yükseklikle basınç ilişkisi ve günlük hayat örnekleri. Çalışırken önce atmosferin ağırlığı fikrini kavra, sonra Torricelli deneyindeki dengeyi incele. Yükseklik yorumlarını ve vantuz, pipet gibi örnekleri en sona bırakırsan konu daha kolay oturur.
Önce Torricelli deneyindeki dengeyi kendi cümlelerinle anlatabildiğinden emin ol. Ardından yükseklik değişince cıva sütununun nasıl değiştiğini yorumlayan sorular çöz. Birim dönüşümlerinde cmHg değerini 10 ile çarparak mmHg'ya çevirmeyi unutma. Son olarak vantuz, pipet ve şırınga gibi örneklerde basıncın nerede düştüğünü, havanın nereden ittiğini belirleme alıştırması yap.
Cıva çok yoğun bir sıvıdır; bu yüzden açık hava basıncını kısa bir sütunla dengeler. Deniz seviyesinde cıva sütunu yaklaşık 76 cm yükseklikte durur. Aynı deney suyla yapılsaydı, su cıvadan 13,6 kat daha az yoğun olduğu için sütunun yaklaşık 10 metre olması gerekirdi. Bu kadar uzun bir tüple çalışmak pratik olmazdı.