8. sınıf fen bilimleri mevsimlerin oluşumu konusuna göre mevsimler, Dünya'nın dönme ekseninin eğik olması ve Dünya'nın Güneş etrafında dolanması sonucunda oluşur. Bu iki etki yüzünden bir yere gelen ışınların açısı ve gündüz süresi yıl boyunca değişir; ışınlar ne kadar dik gelirse o yer o kadar çok ısınır. Mevsimlerin nedeni Dünya'nın Güneş'e uzaklığındaki değişim değildir.
Ders özeti PDF: 8. sınıf mevsimlerin oluşumu ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).
Bu konuda çoğu öğrenci tarihleri ezberler ama neden sorusunda takılır. Hangi tarihte ışınlar nereye dik gelir, gölge ne zaman kısalır, Avustralya'da neden aralıkta yaz yaşanır? Bu 8. Sınıf Fen Bilimleri Mevsimlerin Oluşumu Konu Anlatımı yazısını bitirdiğinde bu sorulara kendi cümlelerinle cevap verebileceksin. Üstelik verilen bir durumdan tahmin yürütmeyi de öğrenmiş olacaksın.
Mevsimlerin Oluşumu Hangi Sınıfta, Hangi Ünitede?
Mevsimlerin oluşumu 8. sınıf fen bilimleri dersinin ilk ünitesi olan Mevsimler ve İklim ünitesinde işlenir. Taslak yıllık plana göre okulun ilk haftasında, yani eylül ayının ortasında bu konuyla başlarsın. Konu, Liselere Geçiş Sınavı'nın (LGS) sayısal oturumundaki fen bilimleri testinin kapsamındadır; sınavdaki bütün üniteleri LGS fen konuları listesinde görebilirsin. LGS yalnızca sınavla öğrenci alan liseler içindir; yine de bu konu okul yazılılarında da karşına çıkar.
- F.8.1.1.1: Mevsimlerin oluşumuna yönelik tahminlerde bulunur.
Mevsimler Nasıl Oluşur?
Kısa cevap şu: Dünya eğik bir eksenle Güneş'in etrafında dolanır. Eksen yıl boyunca hep aynı yöne eğik kalır. Bu yüzden yılın bir bölümünde Kuzey Yarım Küre, diğer bölümünde Güney Yarım Küre Güneş'e daha dönük olur. Güneş'e dönük yarım küreye ışınlar daha dik gelir ve orada yaz yaşanır.
Dünya dört konumda da aynı yöne eğiktir; değişen, hangi yarım kürenin Güneş'e dönük olduğudur.
Günlük hayattan: Kışın öğle vakti Güneş'e baktığında onu gökyüzünde alçakta görürsün. Yazın ise neredeyse tepene çıkar. Güneş'in yüksekliğindeki bu fark, mevsimler nasıl oluşur sorusunun gözle görülen kanıtıdır.
Mevsimlerin Oluşmasının Nedenleri Nelerdir?
Mevsimlerin iki nedeni vardır ve ikisi birlikte çalışır. Biri eksik olsaydı bugünkü mevsimler oluşmazdı.
Dünya'nın Eksen Eğikliği Nedir?
Eksen eğikliği, Dünya'nın kendi etrafında döndüğü hayali eksenin yörünge düzlemine göre eğik durmasıdır. Bu eğiklik yaklaşık 23° 27' kadardır. Masandaki küre maketine bak: küre dik durmaz, yana yatık durur. O yatıklık eksen eğikliğini gösterir.
Mantık: Eksen eğik olduğu için iki yarım küre Güneş'e aynı açıyla bakmaz. Biri ışınları dik alırken diğeri eğik alır.
Dünya'nın Güneş Etrafında Dolanması Neyi Değiştirir?
Dünya, Güneş'in etrafındaki bir turunu yaklaşık bir yılda tamamlar. Dolanma sırasında eksenin yönü değişmez. Böylece Güneş'e dönük olan yarım küre yıl içinde değişir. Haziranda Kuzey Yarım Küre, aralıkta Güney Yarım Küre Güneş'e daha dönüktür.
Dikkat: Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi gece ile gündüzü oluşturur. Mevsimleri ise dolanma ve eksen eğikliği birlikte oluşturur, çünkü ışınların açısını yıl içinde değiştiren bu ikisidir.
Eksen Eğikliği Olmasaydı Ne Olurdu?
Şimdi tahmin et: Eksen dik dursaydı ne değişirdi? Işınlar yıl boyunca hep Ekvator'a dik gelirdi. Her yerde gece ve gündüz yıl boyunca eşit olurdu. Bir yere gelen ışınların açısı aydan aya değişmeyeceği için belirgin mevsimler oluşmazdı.
Güneş Işınlarının Geliş Açısı Birim Yüzeye Düşen Enerjiyi Nasıl Değiştirir?
Birim yüzeye düşen enerji, eşit büyüklükteki bir alana ulaşan güneş enerjisi miktarıdır. Güneş ışınlarının geliş açısı değişince bu miktar da değişir. Sıcaklığı belirleyen şey de budur.
Dik ve Eğik Gelen Işınlar Arasındaki Fark Nedir?
Hadi deneyelim. Karanlık bir odada bir kâğıt ve bir el feneri al.
- El fenerini kâğıda tam dik tut ve oluşan ışık lekesine bak.
- Lekenin küçük ve parlak bir daire olduğunu gör.
- Feneri aynı uzaklıkta tutup eğ.
- Lekenin büyüdüğünü ve soluklaştığını gör.
Fenerden çıkan ışık iki durumda da aynıdır. Eğik tutunca aynı ışık daha geniş alana yayılır ve her noktaya daha az enerji düşer.
Şemada güneş ışınlarının geliş açısı / birim yüzeye düşen enerji ilişkisi: aynı ışın dik gelince dar, eğik gelince geniş alana düşer.
Kural: Işınlar dik geldikçe birim yüzeye düşen enerji artar, eğik geldikçe azalır. Çünkü aynı enerji dik gelişte küçük, eğik gelişte büyük bir alana paylaştırılır.
| Özellik | Dik gelen ışın | Eğik gelen ışın |
|---|---|---|
| Aydınlatılan alan | Dar | Geniş |
| Birim yüzeye düşen enerji | Fazla | Az |
| Gölge boyu | Kısa | Uzun |
| Sıcaklık | Yüksek | Düşük |
Gölge Boyu ile Işın Açısı Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır?
Okul bahçesindeki bayrak direğini düşün. Yaz başında öğle vakti gölgesi kısacıktır, kışın ise bahçenin ortasına kadar uzanır. Işınlar dik geldikçe gölge kısalır, eğik geldikçe uzar. Türkiye'de aynı çubuğun öğle gölgesi 21 Haziran'da en kısa, 21 Aralık'ta en uzundur.
Hatırlatma: Zinciri şöyle kur: ışın dik, gölge kısa, enerji fazla, hava sıcak. Zincirin bir halkasını bilirsen diğerlerini tahmin edebilirsin.
Güneş Işınları Nerelere Dik Düşer?
Güneş ışınları öğle vakti yalnızca iki dönence arasındaki bölgeye dik gelebilir. Dik gelen ışın yıl içinde bu iki çizgi arasında gidip gelir.
Ekvator, Yengeç ve Oğlak Dönenceleri Nerededir?
Ekvator, Dünya'yı iki eşit yarım küreye ayıran hayali çizgidir. Yengeç Dönencesi Kuzey Yarım Küre'de, Oğlak Dönencesi Güney Yarım Küre'de yer alır. Işınlar 21 Haziran'da Yengeç Dönencesi'ne, 21 Aralık'ta Oğlak Dönencesi'ne dik gelir. 21 Mart ve 23 Eylül'de ise Ekvator'a dik gelir.
Türkiye, Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde kalır. Bu yüzden ışınlar ülkemize yıl boyunca hiçbir zaman tam dik gelmez. Yaz öğlesinde bile gölgen tamamen kaybolmaz, yalnızca çok kısalır.
21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül ve 21 Aralık Tarihlerinde Ne Olur?
Bu dört tarih mevsimlerin başlangıcıdır. Tabloyu ezberlemek yerine her satırı ışınların dik geldiği yerden başlayarak kendin çıkarmayı dene. Özellikle 21 Haziran 21 Aralık ikilisinin birbirinin tam tersi olduğuna dikkat et.
| Tarih | Işınların dik geldiği yer | Kuzey Yarım Küre'de başlayan mevsim | Güney Yarım Küre'de başlayan mevsim | Gece-gündüz durumu |
|---|---|---|---|---|
| 21 Mart | Ekvator | İlkbahar | Sonbahar | Her yerde gece ve gündüz eşit |
| 21 Haziran | Yengeç Dönencesi | Yaz | Kış | Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz |
| 23 Eylül | Ekvator | Sonbahar | İlkbahar | Her yerde gece ve gündüz eşit |
| 21 Aralık | Oğlak Dönencesi | Kış | Yaz | Kuzey Yarım Küre'de en uzun gece |
4 Mevsim Nasıl Sıralanır?
Kuzey Yarım Küre'de 4 mevsim sıralaması ilkbahar, yaz, sonbahar ve kış biçimindedir. İlkbahar 21 Mart'ta, yaz 21 Haziran'da, sonbahar 23 Eylül'de, kış 21 Aralık'ta başlar. Okulların açıldığı günlerde yaz biter ve sonbahar başlar; akşamların erken karardığını bu yüzden fark edersin.
Kuzey ve Güney Yarım Küre'de Mevsimler Neden Terstir?
Eksen eğik olduğu için bir yarım küre Güneş'e dönükken diğeri ters tarafta kalır. Kuzey Yarım Küre ışınları dik alırken Güney Yarım Küre eğik alır. Bu yüzden Türkiye'de yaz tatili yapılırken Avustralya'da öğrenciler mont giyer. Altı ay sonra durum tam tersine döner.
Mevsimlerin Oluşumunda En Büyük Yanılgı Nedir?
En yaygın yanılgı şudur: “Yazın Güneş'e daha yakınız, o yüzden hava sıcak.” Kulağa mantıklı gelir, çünkü sobaya yaklaşınca ısınırsın. Ama mevsimler böyle oluşmaz.
Mantık: Neden uzaklık olsaydı Dünya'nın her yerinde aynı anda aynı mevsim yaşanırdı. Oysa aynı gün Kuzey Yarım Küre'de yaz, Güney Yarım Küre'de kış yaşanır. Tek bir uzaklık iki farklı mevsimi açıklayamaz; ışınların açısı açıklar.
Mevsimlerin Oluşumunda Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
Aşağıdaki hatalar yazılılarda puan kaybettirir. Her birinin yanına doğrusunu yazdık.
- Mevsimleri dönmeye bağlamak: Dönme gece ile gündüzü oluşturur. Mevsimler dolanma ve eksen eğikliğiyle oluşur.
- 21 Haziran'da ışınlar Türkiye'ye dik gelir sanmak: Işınlar Yengeç Dönencesi'ne dik gelir. Türkiye'ye yılın en dik açısıyla gelir ama tam dik gelmez.
- Güney Yarım Küre'de de 21 Haziran'da yaz başlar sanmak: Orada o tarihte kış başlar.
- Dik ışında gölge uzar demek: Tam tersi, dik ışında gölge kısalır.
- 23 Eylül'ü kış başlangıcı sanmak: Kuzey Yarım Küre'de 23 Eylül sonbaharın başlangıcıdır.
Mevsimlerin Oluşumu Çözümlü Örnekler
Bu sorularda senden ezber değil tahmin istenir. Her çözümde önce ışınların nereye dik geldiğini bul, gerisi kendiliğinden gelir.
Örnek 1: Tarih ve Yarım Küre
Elif'in Avustralya'daki kuzeni, Türkiye'de kar yağarken denize girdiğini söylüyor. Bu durum hangi dönemde yaşanır?
- Türkiye Kuzey Yarım Küre'dedir ve kar yağıyorsa burada kış yaşanıyordur.
- Kuzey Yarım Küre'de kış 21 Aralık'ta başlar.
- O tarihte ışınlar Oğlak Dönencesi'ne dik gelir ve Güney Yarım Küre'de yaz başlar.
Cevap: Aralık ve ocak aylarını içeren dönemde yaşanır, çünkü Avustralya Güney Yarım Küre'dedir.
Örnek 2: Enerji Tahmini
Eşit büyüklükteki K ve L bölgelerinden K'ye ışınlar dik, L'ye eğik geliyor. Hangisi daha çok ısınır?
- Dik gelen ışın daha dar alana yayılır.
- Dar alana yayılan ışında birim yüzeye düşen enerji fazladır.
- Enerji fazlaysa sıcaklık da yüksektir.
Cevap: K bölgesi daha çok ısınır.
Örnek 3: Gölge Boyu Sıralaması
Ankara'da aynı çubuğun öğle vakti gölgesi 21 Mart, 21 Haziran ve 21 Aralık'ta ölçülüyor. Gölgeleri kısadan uzuna sırala.
- Işınlar Ankara'ya en dik 21 Haziran'da gelir; gölge en kısadır.
- Işınlar en eğik 21 Aralık'ta gelir; gölge en uzundur.
- 21 Mart ikisinin arasında kalır.
Cevap: 21 Haziran, 21 Mart, 21 Aralık.
Örnek 4: Eksen Dik Olsaydı
Dünya'nın ekseni eğik olmasaydı Türkiye'de gündüz süresi yıl boyunca nasıl değişirdi?
- Eksen dik olursa ışınlar hep Ekvator'a dik gelir.
- Hiçbir yarım küre Güneş'e diğerinden daha dönük olmaz.
- Gece ve gündüz her yerde eşit kalır.
Cevap: Gündüz süresi değişmezdi; gece ve gündüz yıl boyunca eşit olurdu ve belirgin mevsimler oluşmazdı.
Mevsimlerin Oluşumu Hızlı Özet
Sınavdan önceki akşam için 8. Sınıf Fen Bilimleri Mevsimlerin Oluşumu Özet maddeleri burada. Telefonuna not alır gibi kısa tuttuk.
- Mevsimlerin iki nedeni vardır: eksen eğikliği ve Dünya'nın Güneş etrafında dolanması.
- Dönme gece ile gündüzü, dolanma ve eğiklik mevsimleri oluşturur.
- Temel ilişki güneş ışınlarının geliş açısı / birim yüzeye düşen enerji ilişkisidir: ışın dik gelirse alan dar, enerji fazla, gölge kısa, hava sıcaktır.
- 21 Haziran'da ışınlar Yengeç Dönencesi'ne, 21 Aralık'ta Oğlak Dönencesi'ne dik gelir.
- 21 Mart ve 23 Eylül'de ışınlar Ekvator'a dik gelir; gece ve gündüz eşittir.
- İki yarım kürede aynı anda ters mevsimler yaşanır.
- Mevsimlerin nedeni Güneş'e uzaklık değildir.
Mevsimlerin Oluşumu Mini Test
Bu 8. Sınıf Fen Bilimleri Mevsimlerin Oluşumu Test bölümünde beş soru var. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak.
- Mevsimlerin oluşmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi
B) Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşması
C) Eksen eğikliği ve Dünya'nın Güneş etrafında dolanması
D) Ay'ın Dünya etrafında dolanması - 23 Eylül'de güneş ışınları öğle vakti nereye dik gelir?
A) Yengeç Dönencesi
B) Ekvator
C) Oğlak Dönencesi
D) Türkiye - 21 Haziran'da Güney Yarım Küre'de hangi mevsim başlar?
A) Kış
B) Yaz
C) İlkbahar
D) Sonbahar - Bir bölgeye gelen ışınlar eğikleşirse aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?
A) Gölge kısalır
B) Sıcaklık artar
C) Aydınlanan alan daralır
D) Birim yüzeye düşen enerji azalır - Kuzey Yarım Küre'de en uzun gece hangi tarihte yaşanır?
A) 21 Mart
B) 21 Haziran
C) 23 Eylül
D) 21 Aralık
Cevap Anahtarı
- C: Mevsimler eksen eğikliği ile dolanmanın birlikte etkisiyle oluşur.
- B: 21 Mart ve 23 Eylül'de ışınlar Ekvator'a dik gelir.
- A: Işınlar Yengeç Dönencesi'ne dik gelirken Güney Yarım Küre eğik ışın alır.
- D: Eğik ışın geniş alana yayılır, her birim alana daha az enerji düşer.
- D: 21 Aralık'ta ışınlar Oğlak Dönencesi'ne dik gelir, kuzeyde gündüz en kısadır.
Daha fazla soru için 8. Sınıf Fen Bilimleri Mevsimlerin Oluşumu Test Çöz adımına geç: Mevsimler ve iklim sorularını çöz. Bu akşam el feneri deneyini de kendin yap ve dik ile eğik ışığın bıraktığı izi karşılaştır.
8. Sınıf Fen Bilimleri Mevsimlerin Oluşumu PDF: Konu Özeti ve Test
8. sınıf fen bilimleri mevsimlerin oluşumu konusunu tekrar etmek için hazırladığımız ders notunu mevsimlerin oluşumu PDF olarak indirebilirsin. PDF'te mevsimlerin oluşum nedenleri, dört önemli tarih tablosu, dik-eğik ışın karşılaştırması, 5 çözümlü tahmin sorusu ve cevap anahtarlı 10 soruluk test var. 8. Sınıf Fen Bilimleri Mevsimlerin Oluşumu Konu Anlatımı PDF dosyası üç sayfadır ve üyelik istemez. Yazılıdan önce 8. Sınıf Fen Bilimleri Mevsimlerin Oluşumu Test PDF bölümünü süre tutarak çöz, sonra yanlışlarını tarih tablosundan kontrol et.
