Çocuğum ders çalışmıyor ne yapmalıyım diye düşünen bir velinin ilk adımı, çalışmamanın nedenini bulmaktır. İsteksizlik, nereden başlayacağını bilmemek, dikkat dağınıklığı, ders zorluğu ya da kaygı farklı çözümler gerektirir. Nedeni bulduktan sonra işe yarayan temel adımlar şunlardır: suçlamadan konuşmak, günde 15-20 dakikalık küçük ve sabit bir çalışma rutini kurmak, telefon için birlikte kural koymak ve ilerlemeyi notla değil emekle takdir etmek. Sorun haftalarca sürüyorsa okul rehberlik servisiyle görüşmek gerekir.
Önce şunu söyleyelim: Her akşam aynı cümleyi kurmaktan yorulduysanız, bu çok normal. 2026-2027 eğitim-öğretim yılı başında pek çok evde aynı sahne yaşanıyor. İyi haber şu ki çözüm büyük bir disiplin planı değil; doğru nedeni bulup küçük adımlarla ilerlemek. Bu rehberdeki 7 adım şöyle:
- Nedeni bulun.
- Suçlamadan konuşun.
- 15 dakikalık bir başlangıç rutini kurun.
- Telefon için birlikte kural yazın.
- Sonucu değil emeği takdir edin.
- Beklentinizi çocuğunuzun yaşına göre ayarlayın.
- Dört hafta boyunca süreci takip edin; gerekirse destek alın.
Bu Yazı Kimin İçin?
Bu rehber, sınav yılında olmayan bir öğrencinin velisi için yazıldı: ortaokulda 5, 6 ya da 7. sınıf, lisede 9, 10 ya da 11. sınıf. Odak noktamız günlük çalışma alışkanlığı ve okul dersleri.
Çocuğunuz 8. sınıftaysa ve LGS'ye (Liselere Geçiş Sınavı) hazırlanıyorsa Çocuğum LGS'ye Çalışmıyor yazımız size daha uygun. 12. sınıf ya da mezun bir öğrenci YKS'ye (Yükseköğretim Kurumları Sınavı) hazırlanıyorsa Çocuğum YKS'ye Çalışmıyor yazısına göz atın.
Çocuğunuz Neden Ders Çalışmıyor? Önce Nedeni Bulun
Ders çalışma isteksizliği, çocuğun ders çalışmayı sürekli ertelemesi ya da başlamaya direnç göstermesidir; tek başına bir tanı değildir. Erteleme ise yapılması gereken bir işi zor ya da sıkıcı geldiği için sonraya bırakma davranışıdır. Dışarıdan hepsi "çalışmıyor" gibi görünür, ama arkasındaki neden farklıysa çözüm de farklı olur.
Beş Olası Neden ve İşaretleri
| Olası neden | Evde gördüğünüz işaret | Bu hafta ilk adım |
|---|---|---|
| Nereden başlayacağını bilmiyor | Masaya oturuyor, kitabı açıp kapatıyor | Birlikte o günün tek görevini yazın ("matematikte 10 soru") |
| Ders zor geliyor / konu açığı var | Hep aynı dersten kaçıyor | Öğretmenle kısa görüşme isteyin; hangi konudan geride kaldığını sorun |
| Dikkat dağıtıcılar | Telefon elinden düşmüyor | Çalışma süresince telefonun başka odada durduğu bir deneme günü yapın |
| Yorgunluk / uyku düzeni | Akşam masada uyukluyor | Çalışma saatini akşam yemeği öncesine çekmeyi deneyin |
| Kaygı / başarısızlık korkusu | "Zaten yapamıyorum" diyor, karne ya da sınav öncesi kaçınma artıyor | Sonuç yerine emeği konuşun; sürüyorsa rehberlik servisine yazın |
Not: Bu tablo bir tanı aracı değildir. Evde gözlem yapmanıza yardımcı olmak için hazırlandı; birden fazla satır aynı anda doğru olabilir.
Tembellik mi, Kaygı mı, Nereden Başlayacağını Bilmemek mi?
"Tembel" etiketi çoğu zaman yanlış yere düşer. Nereden başlayacağını bilmeyen çocuk masaya oturur ama başlayamaz. Kaygılı çocuk ise işe hiç yaklaşmamak için bahane üretir, çünkü denemek "yapamadım" duygusunu riske atmak demektir.
Küçük bir test yapın ve görevi çok küçültün ("sadece ilk 3 soru"):
- Çocuk başlarsa sorun büyük olasılıkla belirsizlikti.
- Küçük görevde bile yoğun direnç ve "beceremem" cümleleri görüyorsanız kaygı boyutunu da düşünün.
Bu konuyu Sınav Kaygısı Olan Çocuğa Nasıl Yaklaşılır yazımızda ayrıca ele alıyoruz.
Bu hafta ne yapabilirsiniz? Üç akşam boyunca yalnızca gözlem yapın, müdahale etmeyin. Tablodaki hangi işareti gördüğünüzü bir kâğıda not edin.
Ders Çalışmak İstemeyen Çocuğa Nasıl Davranmalı?
Ders çalışmak istemeyen çocuğa nasıl davranmalı sorusunun kısa cevabı: suçlamadan, karşılaştırmadan ve sorularla. Aynı mesajı farklı bir cümleyle söylemek evdeki havayı hızla değiştirir.
Bunu Deyin / Bunu Demeyin
| ✕ Bunu demeyin | ✓ Bunu deyin |
|---|---|
| "Hâlâ çalışmadın mı?" | "Bugün hangi dersle başlamak istersin?" |
| "Kardeşin/kuzenin hep çalışıyor." | "Geçen haftaya göre neyi daha kolay yaptın?" |
| "Böyle giderse hiçbir şey olamazsın." | "Seni zorlayan kısım hangisi, birlikte bakalım." |
| "Telefonu kıracağım!" | "Telefonun nerede duracağına birlikte karar verelim." |
| "Sadece 1 saat çalış, yeter." | "15 dakika dene, sonra nasıl hissettiğini söyle." |
| "Karne gelince görürüz." | "Bu hafta bir dersi seçip küçük bir hedef koyalım mı?" |
| "Ben senin yaşında…" | "Senin için şu an en zor olan ne?" |
| "Aferin, 100 almışsın." (yalnız sonucu övmek) | "Bu konuya düzenli çalıştığını gördüm." |
Konuşma İçin Doğru An
Kapıdan yeni girmişken, yemek sırasında ya da bir tartışmanın ortasında yapılan "ders" konuşması genellikle savunmayla karşılanır. Daha iyi anlar birlikte yürürken, arabada ya da bir işi beraber yaparkendir. Yan yana olmak, karşı karşıya oturmaktan daha az baskı hissettirir. Konuşmayı kısa tutun ve bir soruyla bitirin; cevabı hemen almak zorunda değilsiniz.
Bu hafta ne yapabilirsiniz? Tablodan iki cümle seçin ve her gün kullanın. Eski cümle ağzınızdan kaçarsa kendinizi suçlamayın; fark edip yeniden söylemek de işe yarar.
Ders Çalışmayan Çocuğa Nasıl Ders Çalıştırılır? 15 Dakikalık Başlangıç
Ders çalışmayan çocuğa nasıl ders çalıştırılır diye soran velilere önerimiz, uzun saatlerle değil çok kısa ve sabit bir başlangıçla yola çıkmak. Çalışma rutini, her gün aynı saatte ve aynı yerde, önceden belirlenmiş kısa süreyle yapılan çalışma düzenidir. Aşağıdaki 15 dakikalık başlangıç, Tahta'nın önerdiği bir uygulama aracıdır. Bilimsel bir norm değildir; çocuğunuza göre uyarlayabilirsiniz.
Masa, Saat, Tek Görev
- Aynı saat: Her gün aynı saatte başlayın. Saat sabitlendikçe "şimdi mi çalışsam" pazarlığı azalır.
- Masada yalnızca o dersin kitabı: Diğer kitaplar, telefon ve atıştırmalıklar masadan kalkar.
- Tek ve ölçülebilir görev: "Matematik çalış" değil, "10 soru çöz" ya da "bir sayfa özet çıkar".
- 15 dakika sonra mola: Süre bitince mola verin ve "Devam etmek ister misin?" diye sorun. Evet derse harika; hayır derse o gün yeterli.
- Günün sonunda iki dakikalık konuşma: "Bugün ne yaptın?" diye sorun. Not ya da puan sormayın.
Siz Ne Yaparken Çocuğunuz Çalışsın?
Çocuğunuzun başında beklemek, ona izlendiğini hissettirir. Bunun yerine aynı odada kendi kitabınızı okuyun ya da kendi işinizle ilgilenin. Bu sessiz eşlik hem "yalnız değilsin" mesajı verir hem de evde çalışma havası yaratır. Televizyonun açık olduğu bir salonda çalışmak ise hem çocuğa hem size zor gelir.
Örnek: 6. Sınıftaki Bir Öğrencinin İlk Haftası
Bir veli, 6. sınıftaki kızının her akşam matematik defterini açıp kapattığını fark ediyor. Tabloda bu, "nereden başlayacağını bilmiyor" satırına denk geliyor. Haftanın gidişi şöyle:
- Pazartesi: Birlikte saat 18.00'i seçiyorlar ve görevi "kesirlerden 5 soru" olarak yazıyorlar. Kız 15 dakikada 3 soru çözüyor ve devam etmek istemiyor. Veli ısrar etmiyor; akşam yalnızca "Hangi soru kolaydı?" diye soruyor.
- Çarşamba: Görev 8 soruya çıkıyor.
- Cuma: Kız mola sonrasında kendiliğinden 10 dakika daha çalışıyor.
- Hafta sonu: Veli çizelgeye "5 gün masaya oturdu, 3 kez hatırlattım, kavga yok" yazıyor. Takdir satırına da "saatini kendisi hatırladı" notunu düşüyor.
Değişen şey çalışma süresi değil, başlamanın kolaylaşması.
Bu hafta ne yapabilirsiniz? Çocuğunuzla birlikte bir saat seçin ve beş gün boyunca yalnızca 15 dakikalık başlangıcı deneyin. Süreyi uzatmak için acele etmeyin.
Telefon ve Ekran: Kavgasız Bir Ev Kuralı
Telefonu tamamen yasaklamak çoğu zaman gizli kullanıma ve güven kaybına yol açar. Daha sürdürülebilir yol, kuralı çocukla birlikte yazmak ve kuralın bir kısmının evdeki yetişkinler için de geçerli olmasıdır. Aşağıdaki şablonu yazdırıp aile olarak doldurabilirsiniz.
Oyun ve sosyal medya için de aynı mantık geçerli: Yasak yerine sıra koyun. "Önce 15 dakika, sonra oyun" gibi bir sıralama, çocuğa ekranın elinden alınmadığını, yalnızca yerinin değiştiğini gösterir. Kuralı koyarken çocuğunuzun en çok hangi uygulamada zaman geçirdiğini ondan dinleyin. Yargılamadan sorulan bir soru, kuralın kabul edilme olasılığını artırır.
Aile Telefon Sözleşmemiz
| Madde | Bizim kararımız |
|---|---|
| Çalışma saatinde telefonun duracağı yer | ………………… |
| Gece şarj yeri (yatak odası dışında) | ………………… |
| Hafta sonu kuralımız | ………………… |
| Anne-babanın da uyacağı kısım | ………………… |
| Bir ay sonra gözden geçirme tarihi | ………………… |
Bu hafta ne yapabilirsiniz? Sözleşmeyi bir hafta sonu kahvaltısında birlikte doldurun ve buzdolabına asın. Gözden geçirme tarihini takviminize yazın.
Çocuğu Ders Çalışmaya Nasıl Teşvik Ederiz?
Çocuğu ders çalışmaya teşvik etmek için en güçlü araç, gördüğünüz emeği somut olarak söylemektir. "Zekisin" ya da "100 almışsın" gibi övgüler sonuca bağlıdır; sonuç kötü geldiğinde çocuk kendini değersiz hissedebilir. "Üç gün üst üste masaya oturdun" gibi cümleler ise çocuğun kontrol edebildiği şeyi, yani çabasını görünür kılar.
Ödül mü, Takdir mi?
Para ya da hediyeyle çalışmayı "satın almak" kısa vadede işe yarayabilir, ama çalışmayı bir pazarlığa dönüştürür: Ödül kalkınca istek de kalkar. Bir ödül kullanacaksanız bunu nota değil düzenli çalışmaya bağlayın. Birlikte yapılacak bir etkinlik gibi küçük, ilişkiye dayalı ödüller seçin. Asıl motor, takdirin kendisi olmalı.
Bu hafta ne yapabilirsiniz? Her akşam çocuğunuzun emeğiyle ilgili bir cümle kurun. Not ve puanla ilgili yorumları bir hafta boyunca bekletin.
Yaşa Göre Ne Beklemeli? Ortaokul ve Lise Farkı
Türkiye'de ortaokul 4 yıl (5-8. sınıf), lise 4 yıldır (9-12. sınıf). Ortaokul ya da lise öğrencisi ders çalışmıyor diye aynı yöntemi kullanmak işe yaramaz. Yaş büyüdükçe velinin rolü "yakın destekçiden" "danışmana" dönüşür. Tablodaki süreler Tahta'nın önerisidir, norm değildir.
| Sınıf | Velinin rolü | Başlangıç süresi (Tahta önerisi) | Takip sıklığı |
|---|---|---|---|
| 5-6. sınıf | Yakın destek: görevi birlikte belirleyin | 15 dakika | Her gün kısa kontrol |
| 7. sınıf | Planı çocuk yazar, siz bakarsınız | 20 dakika | Haftada bir |
| 9-10. sınıf | Danışman: sorar, dinler, önerir | 25-30 dakikalık bloklar | Haftada bir konuşma |
| 11. sınıf | Hedef konuşması başlar (bkz. YKS yazımız) | Çocuğun kendi planı | İki haftada bir |
Bu hafta ne yapabilirsiniz? Çocuğunuzun satırını bulun ve takip sıklığınızı ona göre ayarlayın. Lisedeki bir genç için her gün kontrol, çoğu zaman direnci artırır.
4 Haftalık Veli Takip Çizelgesi
Ders çalışma alışkanlığı kazandırma bir akşamda olmaz; bu yüzden notu değil süreci izleyin. Her hafta sonu çizelgeyi doldurun. Başarı ölçütü, dördüncü haftada hatırlatma sayınızın azalmış olmasıdır.
| Hafta | Kaç gün masaya oturdu? | Başlatmak için kaç kez hatırlattım? | Kavga çıktı mı? | Bu hafta takdir ettiğim bir şey |
|---|---|---|---|---|
| 1. hafta | ||||
| 2. hafta | ||||
| 3. hafta | ||||
| 4. hafta |
Notları takip etmek isterseniz, öğrencinin not ve devamsızlık bilgilerini MEB'in e-Okul Veli Bilgilendirme Sistemi üzerinden görebilirsiniz. Devamsızlık ve sınıf geçmeyle ilgili sınırlar için güncel yönetmelik metnine bakın (MEB mevzuat sayfası):
- Lise: MEB Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği
- Ortaokul: MEB Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği
Bu hafta ne yapabilirsiniz? Çizelgeyi yazdırın ve ilk satırı bu pazar doldurun. Dördüncü haftada hatırlatma sayısı azalmıyorsa rehberlik servisinden görüşme isteyin.
Ne Zaman Rehberlik Servisine ya da Uzmana Başvurmalı?
Okul rehberlik servisi, okulda öğrencinin akademik, sosyal ve duygusal gelişimine destek veren, rehber öğretmenlerin çalıştığı birimdir. Hizmetler MEB Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği'ne göre yürütülür.
Aşağıdaki işaretlerden birini birkaç hafta boyunca görüyorsanız önce rehberlik servisiyle görüşün, gerekirse bir ruh sağlığı uzmanına danışın:
- Uyku ya da iştah düzeninde belirgin değişiklik
- Arkadaşlarından çekilme
- Okula gitmek istememe
- Sık sık "değersizim", "hiçbir şey yapamıyorum" gibi cümleler
- Birkaç hafta süren belirgin mutsuzluk
Bu işaretler bir tanı değildir; yalnızca bir uzmanla konuşmanın zamanı geldiğini gösterir. Rehberlik servisine gitmek bir başarısızlık değil, çocuğunuzun iyiliği için atılmış bir adımdır.
Bu hafta ne yapabilirsiniz? Okulun rehber öğretmeninin adını ve görüşme saatlerini öğrenin. Şu an gerek olmasa bile kime ulaşacağınızı bilmek içinizi rahatlatır.
Bir aylık çizelgeyi doldurduktan sonra hâlâ "nereden başlayacağını bilmiyor" satırında takılıyorsanız, çocuğunuza haftalık plan yapan ve takibini üstlenen bir koç destek olabilir: Tahta Koçluk.
