9. sınıf matematik tek nicel değişkenli veri dağılımları konusu, tek bir sayısal değişkene ait verilerin ortalama, ortanca ve tepe değer gibi merkezi eğilim ölçüleriyle özetlenmesini kapsar. Bu veriler açıklık gibi yayılım ölçüleriyle ve histogram, kutu grafiği gibi grafiklerle de gösterilir. Amaç, veri dağılımının şeklini yorumlayıp veriye dayalı karar verebilmektir.
Ders özeti PDF: 9. sınıf tek nicel değişkenli veri dağılımları ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).
Yazılıda en çok takılınan yer, bir veri setinden hangi sonucu çıkaracağını bilememek oluyor. Bu yazıyı bitirdiğinde bir veri setinin ortalamasını, ortancasını ve tepe değerini hesaplayabilecek; histogram ile kutu grafiğini okuyabilecek; bir aykırı değerin sonucu nasıl değiştirdiğini görebileceksin.
Tek nicel değişkenli veri dağılımları ile çalışma ve veriye dayalı karar verme konusu, 9. sınıf matematik dersinde işlenir. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin taslak çerçeve yıllık planında konu, "İstatistiksel Araştırma Süreci" temasında yer alır. Taslak planda konu 27. haftaya (12-16 Nisan) yerleştirilmiştir; okulunun planında hafta biraz kayabilir. Öğrenme çıktısı şudur:
Nicel değişken, sayısal bir değer alan ve ölçülüp sayılabilen değişkendir. Boy, kilo, sınav notu, sıcaklık birer nicel değişkendir. Bunların bir kısmı fizikte gördüğün temel ve türetilmiş nicelikler arasında da yer alır. Nitel değişken ise sayı değil, kategori belirtir: göz rengi, favori ders, kan grubu gibi.
Günlük hayattan: Arkadaşlarının ayakkabı numarası nicel değişkendir çünkü bir sayıdır; en sevdikleri renk ise nitel değişkendir çünkü kategori belirtir.
Tek nicel değişkenli veri dağılımları, tek bir sayısal değişkene (örneğin sınıfın sınav notlarına) ait tüm değerlerin nasıl dağıldığını gösterir. Bu dağılımı anlamak için önce verinin merkezini, sonra ne kadar yayıldığını incelersin.
Bir veri setini tek bir sayıyla özetlemek istediğinde merkezi eğilim ölçülerini kullanırsın. Üç temel ölçü vardır: ortalama, ortanca ve tepe değer.
Ortalama, bir veri setindeki tüm değerlerin toplamının veri sayısına bölünmesiyle bulunur. Bir sınıftaki 7 öğrencinin sınav notları 60, 65, 70, 70, 75, 80, 95 olsun. Ortalama (60+65+70+70+75+80+95) / 7 = 515 / 7 ≈ 73,6 bulunur.
Ortanca, küçükten büyüğe sıralanmış bir veri setinin tam ortasındaki değerdir. Yukarıdaki 7 notu sıraladığında ortadaki (4.) değer 70'tir, yani ortanca 70'tir. Veri sayısı çift olsaydı, ortadaki iki değerin ortalaması alınırdı.
Tepe değer, bir veri setinde en çok tekrar eden değerdir. Aynı 7 notta 70 iki kez geçtiği için tepe değer 70'tir. Bir veri setinde birden fazla tepe değer olabilir, hiç tepe değer de bulunmayabilir.

7 öğrencinin notu sıralanınca ortanca ve tepe değer bu şeritte işaretlenir.
| Ölçü | Tanım | Ne zaman kullanılır | Aykırı değere duyarlılığı |
|---|---|---|---|
| Ortalama | Değerlerin toplamının veri sayısına bölümü | Veri uçlu değer içermiyorsa | Yüksek, aykırı değerden etkilenir |
| Ortanca | Sıralı verinin tam ortasındaki değer | Veride çok büyük/küçük bir değer varsa | Düşük, aykırı değerden etkilenmez |
| Tepe değer | En sık tekrar eden değer | Kategorik benzeri tekrar eden veride | Etkilenmez, ama bazen hiç yoktur |
Merkezi eğilim ölçüsü tek başına yeterli değildir; verinin ne kadar yayıldığını da bilmek gerekir. Açıklık, en büyük değer ile en küçük değer arasındaki farktır. Örnek veri setinde açıklık 95 − 60 = 35'tir.
Çeyrekler açıklığı, veriyi dört eşit parçaya bölen çeyrek değerlerden (Q1 ve Q3) hesaplanan bir yayılım ölçüsüdür; Q3 ile Q1 arasındaki farktır. Bu ölçü, aykırı değerlerden açıklığa göre daha az etkilenir çünkü verinin yalnız orta kısmına bakar.
Mantık: Açıklık sadece iki uç değere bakar, bu yüzden tek bir aykırı değer açıklığı çok büyütebilir; çeyrekler açıklığı bu riske karşı daha dengelidir.
Bir veri setini sayılarla değil, görsel olarak incelemek için histogram ve kutu grafiği kullanılır.
Histogram, veriyi sınıf aralıklarına böler ve her aralığa düşen veri sayısını (frekansı) çubuklarla gösterir. Çubuk ne kadar yüksekse, o aralıkta o kadar fazla veri vardır. Çubuklar arasında boşluk bırakılmaz çünkü veri sürekli bir ölçek üzerindedir.
Kutu grafiği, bir veri setinin en küçük değerini, en büyük değerini, ortancasını ve çeyreklerini tek bir görselde özetleyen grafik türüdür. Kutunun sol kenarı Q1'i, sağ kenarı Q3'ü, kutunun içindeki çizgi ortancayı gösterir; kutudan çıkan çizgiler (bıyıklar) en küçük ve en büyük değere uzanır.

Kutu grafiğinde min, Q1, ortanca, Q3 ve maks değerleri tek bakışta görülür.
Kural: Bir grafikte önce eksenlerin ne temsil ettiğini oku, sonra çubukların ya da kutunun şeklini yorumla; aksi halde sayıyı doğru okusan bile yanlış sonuca varabilirsin.
Bir veri dağılımı simetrik olabilir (ortalama ve ortanca birbirine yakındır) ya da bir yöne çarpık olabilir. Sağa çarpık dağılımda birkaç büyük değer ortalamayı yukarı çeker; sola çarpık dağılımda birkaç küçük değer ortalamayı aşağı çeker.
Örnek veri setindeki 95 notunu çıkarırsak kalan 6 notun ortalaması (60+65+70+70+75+80) / 6 = 420 / 6 = 70 bulunur. Ortalama 73,6'dan 70'e düştü, çünkü aykırı değerden etkilendi. Ortanca ise aynı kaldı: kalan 6 notta ortadaki iki değer 70 ve 70'tir. Bu, ortancanın aykırı değere karşı neden daha dayanıklı olduğunu gösterir.

Aykırı değer çıkarılınca ortalama 73,6'dan 70'e iner, ortanca 70'te kalır.
Veri setinde çok büyük ya da çok küçük bir değer (aykırı değer) varsa ortalama yerine ortancayı tercih et; ortanca aykırı değerden etkilenmez. Veri düzenli ve uç değersizse ortalama, veriyi daha dengeli özetler.
Hatırlatma: Bir haberde "ortalama maaş" duyduğunda, bu sayının birkaç çok yüksek maaşla şişmiş olup olmadığını sorgula; gerçek durumu ortanca daha iyi gösterebilir.
Bu tür kararlar yalnız ders konusu değildir. Büyük verilerle çalışan bir veri bilimci nasıl olunur sorusunun cevabı da ortalama, ortanca ve yayılımı doğru okumaktan geçer.
Dikkat: Aşağıdaki hatalara dikkat et.
Okul basketbol takımındaki 8 oyuncunun bir maçta attığı sayılar sıralı olarak şöyledir: 4, 6, 6, 8, 10, 12, 14, 36. Antrenör, takımda tipik bir oyuncunun kaç sayı attığı sorusuna cevap arıyor. Birlikte çözelim.
Sonuç: 8 oyuncudan yalnız 2'si ortalamanın (12) üstünde sayı attı. Ortalamayı tek oyuncunun 36 sayısı yukarı çekiyor. Bu yüzden tipik oyuncu sorusuna ortanca olan 9 daha dürüst bir cevaptır.
9. sınıf matematik tek nicel değişkenli veri dağılımları konusunu pekiştirmenin en iyi yolu kendi verini toplamaktır. Arkadaşlarının bir günde attığı adım sayısını ya da bir haftalık uyku sürelerini yaz. Ortalama, ortanca, tepe değer ve açıklığı elle hesapla, sonra hangisinin durumu daha iyi anlattığına karar ver. Takıldığın yerde soru çözme sayfasına geç.
Taslak planda bu temanın sonraki konusu başkaları tarafından oluşturulan tek nicel değişkenli veri dağılımlarını incelemedir. Orada başkalarının bir veri setinden çıkardığı sonuç ve yorumları tartışırsın.
Konuyu tekrar etmek için hazırladığımız tek nicel değişkenli veri dağılımları PDF dosyasını ücretsiz indirebilirsin. PDF'te merkezi eğilim ölçüleri özeti, histogram ve kutu grafiği okuma notları, beş çözümlü örnek ve cevap anahtarlı 10 soruluk test var. Üç sayfalık bu ders notu yazılıdan önce hızlı tekrar için uygundur. Örneklerde ortalama, ortanca, açıklık ve çeyrekler açıklığı adım adım bulunur. Çıktısını alıp defterine ekleyebilir, testi çözdükten sonra cevap anahtarından kendini kontrol edebilirsin.
Tek nicel değişkenli veri dağılımı, tek bir sayısal değişkene ait verilerin nasıl yayıldığını gösteren düzendir. Ortalama, ortanca ve tepe değer gibi merkezi eğilim ölçüleriyle özetlenir; histogram ve kutu grafiği gibi grafiklerle görselleştirilir. 9. sınıf matematik müfredatında bu dağılımı inceleyip veriye dayalı karar vermeyi öğrenirsin.
Nicel değişken sayısal bir değer alır ve ölçülüp sayılabilir; boy, kilo, sınav notu birer örnektir. Nitel değişken ise sayı değil, kategori belirtir; göz rengi, favori ders gibi örnekler nitel değişkendir. Tek nicel değişkenli veri dağılımları konusu yalnız sayısal değişkenlerle ilgilenir.
Ortalama, tüm değerlerin toplamının veri sayısına bölünmesiyle bulunur. Ortanca, sıralı verinin tam ortasındaki değerdir; veri sayısı çiftse ortadaki iki değerin ortalaması alınır. Tepe değer ise veri setinde en sık tekrar eden değerdir ve birden fazla olabilir. Veride çok büyük ya da çok küçük bir aykırı değer varsa ortanca, ortalamadan daha güvenilir bir sonuç verir.
Açıklık, bir veri setindeki en büyük değer ile en küçük değer arasındaki farktır. Verinin ne kadar yayıldığını gösteren en basit yayılım ölçüsüdür. Tek bir aykırı değer, açıklığı büyük ölçüde değiştirebilir; bu yüzden açıklık tek başına yeterli bir ölçü sayılmaz. Daha dengeli bir bakış için çeyrekler açıklığına da bakılabilir.
Kutu grafiği, bir veri setinin en küçük değerini, en büyük değerini, ortancasını ve çeyreklerini tek bir görselde özetler. Kutunun sol ve sağ kenarları çeyrekleri (Q1 ve Q3), içindeki çizgi ortancayı, uçlardaki bıyık çizgileri ise en küçük ve en büyük değeri gösterir. Bu sayede veri dağılımının şeklini, yayılımını ve olası aykırı değerlerini tek bakışta, sayı tablosuna bakmadan hızlıca anlayabilirsin.
Aykırı değer, veri setindeki diğer değerlerden çok uzak olan tek bir değerdir ve ortalamayı kendi yönüne çeker. Örneğin sınıf notlarına eklenen bir tek çok yüksek not, ortalamayı gerçekte olduğundan daha yüksek gösterebilir. Ortanca ise aykırı değerden etkilenmediği için bu durumda daha güvenilir bir merkezi eğilim ölçüsüdür.
9. sınıf matematik tek nicel değişkenli veri dağılımları konusu, müfredatın İstatistiksel Araştırma Süreci temasındadır ve 9.6.1 öğrenme çıktısına karşılık gelir. Konuyu öğrendikten sonra sırada başkaları tarafından oluşturulan tek nicel değişkenli veri dağılımlarını inceleme konusu vardır; burada kendi veri setini kurmak yerine hazır bir dağılımı yorumlarsın. İki konu birbirini tamamlar ama kazanımları farklıdır.