9. sınıf kimya atom orbitalleri ve elektron dizilimi konusunda orbital, elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgedir. Elektron dizilimi ise bir atomdaki elektronların bu orbitallere, enerjisi düşük olandan yükseğe doğru yerleştirilmesidir. Örneğin 8 elektronlu oksijenin dizilimi 1s² 2s² 2p⁴ şeklindedir.
Ders özeti PDF: 9. sınıf atom orbitalleri ve elektron dizilimi ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).
Bu konuda öğrencileri çoğu zaman 4s ile 3d'nin sırası, p kutucuklarına elektron yerleştirme ve iyonlar zorlar. Burada kuralları ezberlemek yerine önce örüntüyü sen bulacaksın, sonra kuralın adını öğreneceksin. Sonunda 20 elektronlu bir atomun dizilimini yazabilecek, kutucuk şemasındaki hatayı hemen fark edeceksin.
Bu konu 9. sınıf kimya dersinde, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli programının Etkileşim temasında işlenir. Atom teorilerinden hemen sonra gelir ve periyodik tabloya geçmeden önce sağlam bir temel kurar. Konuya bağlı öğrenme çıktıları şunlardır:
Modern atom teorisine göre elektronun yeri tam olarak bilinemez. Bilinen şey, elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgelerdir. Bu bölgelere orbital denir. Yörünge fikrinden orbitale geçişi atom teorileri konusunda görmüştün.
Günlük hayattan: Teneffüste arkadaşının tam olarak nerede durduğunu bilemezsin. Ama büyük olasılıkla kantin sırasında olduğunu bilirsin. Orbital de elektron için böyle bir “büyük olasılıkla burada” bölgesidir.
Atomdaki elektronlar katmanlara ayrılır ve katmanlar n = 1, 2, 3, 4 diye numaralanır. Her katmanda n tane alt katman bulunur: 1. katmanda yalnız 1s, 2. katmanda 2s ve 2p, 3. katmanda 3s, 3p ve 3d vardır. Alt katmanlar da orbitallerden oluşur.
Bir katmanda n² orbital vardır ve katman en fazla 2n² elektron alır. Buna göre 1. katman 2, 2. katman 8, 3. katman 18 elektron alabilir. Nedeni şu: her orbitale en fazla 2 elektron sığar, bu yüzden elektron kapasitesi orbital sayısının iki katıdır.
Alt katmanlar s, p, d ve f harfleriyle gösterilir. s p d f orbitalleri sayı, kapasite ve şekil bakımından şöyle ayrılır:
| Alt katman | Orbital sayısı | En fazla elektron | Şekil |
|---|---|---|---|
| s | 1 | 2 | Küre |
| p | 3 | 6 | Dambıl (x, y, z eksenleri boyunca) |
| d | 5 | 10 | Daha karmaşık |
| f | 7 | 14 | Daha karmaşık |
Hatırlatma: Bir p orbitali yalnız 2 elektron alır. 6 elektron alan, üç orbitalden oluşan p alt katmanının tamamıdır.
Dizilim yazmadan önce orbitallerin enerji sırası bilinmelidir. Bu sırayı ezberlemek yerine iki gözlemle tahmin edebilirsin.
Tek elektronlu hidrojen atomunda orbitalin enerjisi yalnız katman numarasına, yani n'ye bağlıdır. Bu nedenle hidrojende 2s ve 2p aynı enerjidedir.
Atomda birden fazla elektron olunca elektronlar birbirini iter. Bu etkileşim yüzünden aynı katmandaki alt katmanların enerjisi ayrışır ve s < p < d < f sırası oluşur.
Bu iki etkiyi tek hesapta toplamak için her alt katmana bir l değeri verilir: s = 0, p = 1, d = 2, f = 3. Katman numarasıyla toplanır ve toplamı küçük olan önce dolar. 4s için 4 + 0 = 4, 3d için 3 + 2 = 5 olduğundan 4s önce dolar. Toplamlar eşitse n'si küçük olan önce gelir: 3d ve 4p'nin ikisi de 5 verir, bu yüzden 3d önce dolar.
Şimdi sıra sende: 5s mi, 4d mi önce dolar? 5s için 5 + 0 = 5, 4d için 4 + 2 = 6 bulursun. Toplamı küçük olan 5s önce dolar.
Günlük hayattan: Çantanı yerleştirirken önce en kolay ulaştığın bölmeyi doldurursun. Bölmenin numarası değil, ne kadar kolay olduğu önemlidir. Elektronlar da katman numarasına değil, toplam enerjiye bakar.
Alt katmanları satır satır yaz: 1s; 2s 2p; 3s 3p 3d; 4s 4p 4d 4f. Sonra sağ üstten sol alta çapraz oklar çiz. Okların sırası doldurma sırasını verir: 1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d 4p 5s.

Çapraz okları sırayla izlediğinde doldurma sırasını bulursun.
Sıranın başındaki 1s 2s 2p 3s 3p dizilimi 18 elektron taşır. İlk sapma 4s'de başlar; 3d boşken 4s dolar.
Kuralı vermeden önce tabloyu incele ve soruları kendin cevapla. Kutucuklarda ↑ ve ↓ zıt spini gösterir.
| Element | Z | Dizilim | 2p kutucukları | Eşleşmemiş elektron |
|---|---|---|---|---|
| H | 1 | 1s¹ | boş | 1 |
| He | 2 | 1s² | boş | 0 |
| Li | 3 | 1s² 2s¹ | boş | 1 |
| Be | 4 | 1s² 2s² | boş | 0 |
| B | 5 | 1s² 2s² 2p¹ | ↑ | _ | _ | 1 |
| C | 6 | 1s² 2s² 2p² | ↑ | ↑ | _ | 2 |
| N | 7 | 1s² 2s² 2p³ | ↑ | ↑ | ↑ | 3 |
| O | 8 | 1s² 2s² 2p⁴ | ↑↓ | ↑ | ↑ | 2 |
| F | 9 | 1s² 2s² 2p⁵ | ↑↓ | ↑↓ | ↑ | 1 |
| Ne | 10 | 1s² 2s² 2p⁶ | ↑↓ | ↑↓ | ↑↓ | 0 |
Şimdi şu soruları cevapla: 1s kaç elektron aldıktan sonra 2s'ye geçildi? 2p'ye geçmeden önce hangi orbital doldu? Bir kutucukta hiç üç elektron gördün mü? Karbonda iki elektron neden aynı kutuda değil de ayrı kutularda?
Cevapların üç kuralı verir. 1s iki elektronla doldu, sonra sıra 2s'ye geldi. Hiçbir kutuda ikiden fazla elektron yok. p kutucukları önce birer birer doldu, eşleşme ancak oksijende başladı.
Aufbau ilkesine göre elektronlar orbitallere enerjisi en düşük olandan başlayarak yerleşir. Çünkü atom en kararlı hâlinde, yani en düşük enerjili düzende bulunmak ister.
Pauli ilkesine göre bir orbitalde en fazla iki elektron bulunur ve bu elektronların spinleri zıttır (↑↓). Bu yüzden her kutucuk en fazla iki okla doludur ve oklar ters yönlüdür.
Hund kuralına göre eş enerjili orbitallere elektronlar önce birer birer ve aynı spinle girer, sonra eşleşir. Nedeni, elektronların birbirini itmesidir; ayrı kutularda daha az etkileşirler.

Boş kutu varken eşleşme yapılmaz; bir kutuda iki elektron zıt yönlüdür.
Günlük hayattan: Boş bir otobüse binen yolcular önce boş ikili koltuklara tek tek oturur. Boş koltuk kalmayınca birinin yanına geçerler. Elektronlar da p kutucuklarında aynısını yapar.
Peki elektron dizilimi nasıl yapılır? Her soruda şu beş adımı aynı sırayla uygula:
Uzun dizilimlerde iç kısım, aynı dizilime sahip soygazın sembolüyle köşeli parantez içinde yazılır. Neonun dizilimi 1s² 2s² 2p⁶ olduğu için ₁₁Na kısaca [Ne] 3s¹ olur.
Önce iyonun elektron sayısını bul: pozitif yük kadar elektron çıkar, negatif yük kadar elektron ekle. ₁₁Na⁺ iyonunda 11 − 1 = 10 elektron vardır ve dizilimi 1s² 2s² 2p⁶ olur. ₁₆S²⁻ iyonunda 16 + 2 = 18 elektron vardır: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶.
Dikkat: İyon dizilimi proton sayısına göre değil, elektron sayısına göre yazılır. Proton sayısı değişmez, değişen yalnız elektron sayısıdır.
Valans elektronları atomun en dış katmanındaki elektronlardır. ₁₇Cl için dizilim 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁵ olur. En dış katman 3. katmandır ve valans elektron sayısı 2 + 5 = 7 bulunur.
Bu sayı, ilerleyen haftalarda işleyeceğin periyodik tabloda yer bulma konusunun da temelidir.
Valans elektronlarını nokta olarak gösterdiğin Lewis nokta yapısı da doğrudan bu sayıya dayanır.
Aufbau Pauli Hund kuralı üçlüsü aynı dizilimin farklı yönlerini denetler.
| Kural | Neyi belirler? | Kısaca | İhlal örneği |
|---|---|---|---|
| Aufbau | Doldurma sırasını | Düşük enerjiliden başla | ₁₉K için son elektronu 3d'ye yazmak |
| Pauli | Bir kutudaki elektronları | En fazla 2, zıt spinli | Bir kutuya ↑↑ yazmak |
| Hund | Eş enerjili kutulara dağılımı | Önce birer birer, aynı spinle | ₇N için 2p'yi ↑↓ | ↑ | _ yazmak |
Market fişini kontrol eder gibi her örneğin sonunda üst sayıları topla.
Sırayla doldur: 1s² 2s² 2p⁴. 2p'deki 4 elektronun 3'ü kutulara birer birer girer, dördüncüsü ilk kutuyla eşleşir: ↑↓ | ↑ | ↑. Eşleşmemiş elektron sayısı 2'dir. Kontrol: 2 + 2 + 4 = 8.
Dizilim 1s² 2s² 2p³ olur. Hund kuralına göre 2p kutucukları ↑ | ↑ | ↑ şeklinde dolar. Azotta 3 eşleşmemiş elektron vardır.
Dizilim 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁵ olur. En dış katman 3. katmandır. Valans elektronu 2 + 5 = 7, kontrol toplamı 2 + 2 + 6 + 2 + 5 = 17'dir.
İlk 18 elektron 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ dizilimini doldurur. 19. elektron için 4s (4 + 0 = 4) ile 3d (3 + 2 = 5) karşılaştırılır ve 4s seçilir. Böylece K: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 4s¹, yani [Ar] 4s¹ olur. Kalsiyum da [Ar] 4s² olur.
Bu 9 sınıf kimya atom orbitalleri ve elektron dizilimi konu anlatımı boyunca öğrendiklerini kısaca toparlayalım:
Aşağıdaki 9 sınıf kimya atom orbitalleri ve elektron dizilimi test sorularını önce cevaplara bakmadan çöz.
Daha fazla alıştırma için elektron dizilimi sorularıyla pratik yapabilirsin.
Konuyu tekrar etmek için hazırladığımız 9. sınıf kimya atom orbitalleri ve elektron dizilimi ders notları üç sayfadır. İçinde alt katman kapasiteleri, doldurma sırası, Aufbau, Pauli ve Hund özeti, 5 çözümlü örnek ve cevap anahtarlı 10 soru var. Bu elektron dizilimi PDF dosyası, 9. sınıf kimya atom orbitalleri ve elektron dizilimi test pdf arayanlar için de uygundur. 9 sınıf kimya atom orbitalleri ve elektron dizilimi pdf dosyasını indir, yazdır ve sınavdan önce kendini dene.
Orbital, elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgedir. Elektron dizilimi ise bir atomdaki elektronların katman ve orbitallere nasıl dağıldığını gösteren yazımdır. Elektronlar orbitallere enerjisi düşük olandan yükseğe doğru yerleşir. Örneğin 8 elektronlu oksijen 1s² 2s² 2p⁴ şeklinde yazılır; üst sayıların toplamı elektron sayısını verir.
Orbitaller enerjilerine göre 1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d 4p 5s sırasıyla dolar. Sırayı bulmak için katman numarası ile alt katman değeri toplanır; s için 0, p için 1, d için 2, f için 3 alınır. Toplamı küçük olan önce dolar. Toplamlar eşitse katman numarası küçük olan önce gelir.
Bu yazım, orbitallerin doldurma sırasının başlangıcını gösterir. Rakam katman numarasını, harf alt katmanın türünü belirtir. Bu beş alt katman sırasıyla 2, 2, 6, 2 ve 6 elektron alır ve toplam 18 elektronu taşır. Sonraki elektron 3d yerine 4s alt katmanına girer, çünkü 4s daha düşük enerjilidir.
Önce elektron sayısını bul; nötr atomda bu sayı atom numarasına eşittir. Sonra doldurma sırasını yaz ve her alt katmanı kapasitesine kadar doldur: s 2, p 6, d 10 elektron alır. Kalan elektronları son alt katmana yaz. En sonda üst sayıları toplayıp elektron sayısına eşit olup olmadığını kontrol et.
Çok elektronlu atomlarda orbitalin enerjisi hem katman numarasına hem de alt katman türüne bağlıdır. 4s için 4 + 0 = 4, 3d için 3 + 2 = 5 toplamı bulunur. Toplamı küçük olan 4s daha düşük enerjili olduğu için önce dolar. Bu yüzden potasyumun son elektronu 4s alt katmanına yerleşir.
Bir p orbitali, her orbital gibi en fazla 2 elektron alır ve bu iki elektronun spinleri zıttır. p alt katmanında ise üç ayrı p orbitali bulunur. Bu nedenle p alt katmanının tamamı en fazla 6 elektron alır. Orbital ile alt katmanı karıştırmak bu konuda sık yapılan bir terim hatasıdır.
Pauli ilkesi tek bir orbitale bakar ve orada en fazla iki zıt spinli elektron bulunabileceğini söyler. Hund kuralı ise eş enerjili orbitallerin nasıl doldurulacağını anlatır: elektronlar önce birer birer ve aynı spinle girer, sonra eşleşir. Yani Pauli bir kutunun sınırını, Hund kutular arasındaki dağılımı belirler.