5. Sınıf Türkçe Sözcükte Anlam Konu Anlatımı

5. sınıf Türkçe sözcükte anlam konusu, bir sözcüğün cümlede hangi anlamla kullanıldığını ve başka sözcüklerle nasıl ilişki kurduğunu inceler. Gerçek, mecaz ve terim anlam ile eş anlamlı, zıt anlamlı, sesteş ve çok anlamlı sözcükler bu konunun yedi temel başlığıdır. Bir sözcük ilk akla gelen anlamıyla kullanılıyorsa gerçek anlamdadır; benzetme yoluyla yeni bir anlam kazanmışsa mecaz anlamdadır.

Ders özeti PDF: 5. sınıf sözcükte anlam ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).

Bu konuda en çok zorlandığın yer, aynı sözcüğün farklı cümlelerde farklı anlam kazanmasıdır. “Bardağı kırdın.” ile “Kalbimi kırdın.” cümlelerindeki “kırmak” aynı anlamda mı? Sesteş sözcükle çok anlamlı sözcüğü ayırmak da çoğu öğrencinin kafasını karıştırır. Yazıyı bitirdiğinde altı çizili bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını adım adım bulabileceksin.

Sözcükte anlam yedi başlıkta incelenir; her kutuda kısa bir ipucu var.

5. Sınıf Türkçe Sözcükte Anlam Hangi Sınıfta, Hangi Ünitede?

Bu konuyu 5. sınıf Türkçe dersinde, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne göre öğrenirsin. Konu, sözcüklerin anlamıyla uğraşan dil çalışmalarının bir parçasıdır. Okul yazılılarında “Altı çizili sözcük hangi anlamda kullanılmıştır?” gibi sorularla karşına çıkabilir. Burada kazandığın beceri, ileriki yıllarda okuduğunu anlamanın da temelini oluşturur.

Sözcükte Anlam Nedir?

Sözcükte anlam, bir sözcüğün taşıdığı anlamı ve başka sözcüklerle kurduğu anlam ilişkisini inceler. Sözcükleri bir yapbozun parçaları gibi düşünebilirsin. Aynı parça, yanına gelen parçalara göre farklı bir resmin bir bölümü olur. Sözcük de hangi cümlede kullanıldığına göre farklı bir anlam taşıyabilir.

Bu sözcükte anlam konu anlatımı boyunca yedi başlığı sırayla açacağız. Önce hepsini tek tabloda gör:

Mantık: Bir sözcüğün anlamını tek başına değil, cümlenin içinde ararsın. Çünkü sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını ona eşlik eden sözcükler gösterir.

Gerçek Anlam Mecaz Anlam Farkı Nedir?

Gerçek Anlam

Gerçek anlam, bir sözcüğün ilk akla gelen, sözlükteki asıl anlamıdır. “Taş” dendiğinde aklına sert, doğal bir cisim gelir. “Yolda bir taşa takıldım.” cümlesinde taş gerçek anlamdadır.

Mecaz Anlam

Mecaz anlam, bir sözcüğün gerçek anlamından benzetme yoluyla uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır. “O, taş yürekli biridir.” cümlesinde kimsenin yüreği taştan değildir. Burada taş, “duygusuz, acımasız” anlamını kazanmıştır.

Günlük hayattan: Küçük kardeşine “Ne tatlısın!” dediğinde onun tadına bakmazsın. “Tatlı” burada “sevimli” anlamındadır. Pastanın tatlı olması ise gerçek anlamdır.

Aynı Sözcük, İki Anlam: “Batmak” Örneği

Aynı sözcüğü iki cümlede yan yana koyunca fark hemen görünür:

Kural: Gerçek anlam mecaz anlam ayrımında şu soruyu sor: “Sözcüğü gerçek anlamıyla düşünürsem cümle saçma oluyor mu?” Saçma oluyorsa sözcük mecazdır, çünkü asıl anlam o cümleye uymuyor demektir.

Terim Anlam Nedir?

Terim anlam, bir bilim, sanat, spor ya da meslek dalına özgü bir kavramı karşılayan anlamdır. Terimler o alanda herkes için aynı şeyi anlatır. Böylece bilgi karışıklık olmadan aktarılır.

Matematikte “açı” ve “kesir”, müzikte “nota”, futbolda “penaltı”, Türkçe dersinde “isim” birer terimdir. Yine de aynı sözcük her cümlede terim olmaz. “Üçgenin iç açılarını ölçtük.” cümlesinde açı terimdir. “Olaya bir de benim açımdan bak.” cümlesinde ise açı, “bakış biçimi” anlamındadır.

Günlük hayattan: Maç izlerken hakem “penaltı” kararı verdiğinde herkes aynı kuralı anlar. Bu sözcük futbolun kendi diline ait bir terimdir.

Eş Anlamlı Zıt Anlamlı Kelimeler Nelerdir?

Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler

Eş anlamlı sözcüklerin yazılışları farklı, anlamları aynıdır. Cevap - yanıt, misafir - konuk, yaşam - hayat, akıl - us bunlara örnektir. “Soruya yanıt ver.” yerine “Soruya cevap ver.” dediğinde anlam değişmez.

Zıt Anlamlı (Karşıt Anlamlı) Sözcükler

Zıt anlamlı sözcükler anlamca birbirinin karşıtıdır. Uzun - kısa, sıcak - soğuk, gelmek - gitmek, erken - geç bu gruba girer. Aşağıdaki tabloda eş anlamlı zıt anlamlı kelimeler bir arada duruyor:

Dikkat: “Gelmek” sözcüğünün zıt anlamlısı “gelmemek” değil, “gitmek”tir. Çünkü “-me” eki yalnızca eylemi olumsuz yapar, yeni bir karşıt sözcük üretmez.

Günlük hayattan: Kompozisyon yazarken aynı sözcüğü üst üste kullanırsan metin tekdüze olur. Bir yerde “mutlu” yerine “sevinçli” dersen yazın daha akıcı okunur.

Sesteş (Eş Sesli) Kelimeler Nasıl Anlaşılır?

Sesteş sözcüklerin yazılışı ve okunuşu aynıdır, ama anlamları arasında hiçbir ilgi yoktur. “Yüz” buna güzel bir örnektir. “Yüzümü yıkadım.” cümlesinde organ, “Kütüphanede yüz kitap var.” cümlesinde sayı anlatılır. “Denizde yüzdük.” cümlesinde ise yüzmek eylemi vardır.

Bir başka örnek “yaz” sözcüğüdür. “Yaz tatili başladı.” cümlesinde mevsimdir, “Adını deftere yaz.” cümlesinde yazma eylemidir. Mevsimle kalemle yazmak arasında bir bağ kuramazsın. İşte sesteş kelimeler böyle tanınır.

Günlük hayattan: Arkadaşın “Sınavdan yüz aldım!” dediğinde yüzünü değil, puanını anlatır. Hangi anlamı kastettiğini cümlenin geri kalanı gösterir.

Çok Anlamlı Kelimeler Nasıl Ayırt Edilir?

Çok anlamlı bir sözcük, temel anlamından yola çıkıp birbiriyle bağlantılı yeni anlamlar kazanmıştır. “Göz” sözcüğünü düşün: gördüğümüz organ, iğnenin gözü, dolabın gözü. Hepsinde bir açıklık ya da bölme fikri vardır. “Ayak” da böyledir: insanın ayağı ile masanın ayağı aynı görevi, yani taşıma işini üstlenir.

Sesteş mi, Çok Anlamlı mı? Aradaki Fark

İki durumda da bir sözcüğün birden fazla anlamı vardır. Seni doğru sonuca götürecek tek şey, anlamlar arasındaki ilişkidir.

“Yüz” sözcüğünün anlamları birbirinden kopuktur; “göz” sözcüğünün anlamları ise birbirine bağlıdır.

Kural: İki anlam arasında bir ilişki kurabiliyorsan sözcük çok anlamlıdır; kuramıyorsan sesteştir. Çünkü çok anlamlı sözcükte yeni anlamlar asıl anlamdan doğar.

Emin olamadığında sözcüğü Türk Dil Kurumunun (TDK) sözlüğünde arayabilirsin. İleri düzey ÖSYM tarzı örnekler için Sözcükte Anlam Türleri (TYT Konu Anlatımı) yazısına ileride göz atabilirsin.

Sözcükte Anlamda Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?

• “Her farklı anlam çok anlamlılıktır.” Yanlış. Anlamlar arasında ilgi yoksa sözcük sesteştir.
• “Terim anlam yalnız fen ve matematikte olur.” Yanlış. Müzikte nota, futbolda penaltı, Türkçede isim de terimdir.
• “Olumsuz hâli zıt anlamlıdır.” Yanlış. “Gelmek - gelmemek” zıt anlamlı değildir; doğru çift “gelmek - gitmek”tir.
• “Sözcüğe tek başına bakıp karar vermek.” Yanlış. “Sıcak” sözcüğü çorbada gerçek, gülümsemede mecazdır; kararı cümle verir.
• “Mecaz anlam yanlış bir anlamdır.” Yanlış. Mecaz, sözcüğü daha etkili kullanmanın bir yoludur ve cümlede doğru bir anlam taşır.

Hatırlatma: Soruda “altı çizili sözcük” geçiyorsa önce cümlenin tamamını oku. Çünkü anlamı belirleyen, sözcüğün yanındaki diğer sözcüklerdir.

Sözcükte Anlam Çözümlü Örnekler

Örnek 1: Gerçek mi, Mecaz mı?

“Ödevimde bana yardım etmesi çok ince bir davranıştı.” Bu cümlede “ince” hangi anlamdadır?

1. “İnce” sözcüğünün gerçek anlamı “kalınlığı az olan”dır.
2. Bir davranışın kalınlığı ölçülemez.
3. Gerçek anlam cümleye uymuyor; anlam “nazik, düşünceli” olur.

Cevap: Mecaz anlam.

Örnek 2: Terim Anlamı Bul

“Öğretmen tahtaya dik bir açı çizdi.” Bu cümlede “açı” hangi anlamdadır?

1. Cümle bir geometri çizimini anlatıyor.
2. “Açı” burada matematik dersine özgü bir kavramdır.
3. “Benim açımdan” kullanımındaki bakış anlamı burada yok.

Cevap: Terim anlam.

Örnek 3: Sesteş mi, Çok Anlamlı mı?

“Çayın kenarında piknik yaptık.” Bu cümledeki “çay” sesteş midir, çok anlamlı mı?

1. Birinci anlam: içtiğimiz sıcak içecek.
2. İkinci anlam: küçük akarsu, dere.
3. İki anlam arasında bir ilişki kurulamıyor.

Cevap: Sesteş (eş sesli) sözcüktür.

Örnek 4: Eş ve Zıt Anlamlıyı Bul

“Misafir bu akşam erken geldi.” Cümlede “misafir” sözcüğünün eş anlamlısını, “erken” sözcüğünün zıt anlamlısını bul.

1. “Misafir” ile anlamca aynı sözcük “konuk”tur.
2. “Erken” sözcüğünün anlamca karşıtı “geç”tir.
3. Olumsuzluk eki kullanmadan, ayrı bir sözcük seçilir.

Cevap: konuk / geç.

Sözcükte Anlam Hızlı Özet

5. sınıf Türkçe sözcükte anlam konusunu şu maddelerle hızlıca tekrar et:

• Gerçek anlam, sözcüğün ilk akla gelen asıl anlamıdır.
• Mecaz anlam, benzetme yoluyla kazanılan yeni anlamdır.
• Terim anlam, bir bilim, sanat ya da meslek dalına özgüdür.
• Eş anlamlı sözcüklerin yazılışı farklı, anlamı aynıdır.
• Zıt anlamlı sözcükler karşıt anlam taşır; olumsuzluk eki zıt anlam kurmaz.
• Sesteş sözcüklerin anlamları arasında ilgi yoktur.
• Çok anlamlı sözcüğün anlamları birbirine bağlıdır.

Sözcükte Anlam Mini Test

Bu soruları bir 5 sınıf türkçe sözcükte anlam çalışma kağıdı gibi kullanabilirsin. Önce cevaplara bakmadan çöz, sonra kontrol et.

1. “Arkadaşının sözleri kalbini kırdı.” cümlesinde “kırdı” hangi anlamdadır?
A) Mecaz B) Gerçek C) Terim D) Sesteş

2. Hangi cümlede “sıcak” sözcüğü mecaz anlamdadır?
A) Sıcak çorbayı yavaşça içtik. B) Bizi sıcak bir gülümsemeyle karşıladı. C) Yazın hava çok sıcak olur. D) Elini sıcak sudan çekti.

3. “Misafir” sözcüğünün eş anlamlısı hangisidir?
A) yolcu B) komşu C) arkadaş D) konuk

4. Hangi sözcük anlamları arasında ilgi olmadığı için sesteştir?
A) göz B) ayak C) yüz D) ağız

5. Hangi cümlede terim anlamlı bir sözcük vardır?
A) Kesirleri küçükten büyüğe sıraladık. B) Ekmeğin yarısını kardeşime verdim. C) Bahçede kuşlar ötüyor. D) Kitabı masaya bıraktım.

Cevap Anahtarı

• 1. A: Kalp cam gibi kırılmaz; “kırmak” burada “üzmek” anlamında mecazdır.
• 2. B: Gülümsemenin sıcaklığı ölçülmez; “sıcak” burada “içten” anlamındadır.
• 3. D: “Konuk” ile “misafir” aynı anlamı taşır.
• 4. C: Organ olan yüz ile 100 sayısı arasında ilişki kurulamaz.
• 5. A: “Kesir” matematik dersine özgü bir kavramdır.

Daha fazla soru çözmek istersen sözcükte anlam sorularıyla pratik yap.

5. Sınıf Türkçe Sözcükte Anlam PDF: Konu Özeti ve Test

Konuyu yazılıdan önce tekrar etmek istersen 5 sınıf türkçe sözcükte anlam test pdf dosyası tam sana göre. Üç sayfalık bu ders notunda yedi anlam ilişkisinin özeti, sesteş ve çok anlamlı sözcükleri ayıran bir tablo, beş çözümlü örnek ve cevap anahtarlı 10 soruluk mini test var. Dosyayı yazdırıp çalışma kâğıdı gibi kullanabilirsin. Sözcükte anlam ders notunu ücretsiz indir ve soruları çözdükten sonra cevaplarını kontrol et.