5. sınıf fen bilimleri destek ve hareket sistemi, vücuda şekil veren, iç organları koruyan ve hareket etmeni sağlayan iskelet, kas ve eklem yapılarının birlikte oluşturduğu sistemdir. Kemikler vücudun çerçevesini kurar, kaslar kasılıp gevşeyerek bu çerçeveyi hareket ettirir, eklemler ise kemikleri birbirine bağlar.
Ders özeti PDF: 5. sınıf destek ve hareket sistemi ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).
Bu konuda zorlanmanın nedeni yapıların birbirine karışmasıdır: hangi kemik hangi eklemde, hangi kas nerede çalışır? Bu destek ve hareket sistemi konu anlatımını okuyunca kemik, kas ve eklem türlerini kendi vücudundan örnek vererek ayırabilecek ve mini testte kendini sınayabileceksin.

İskelet, kas ve eklem: sistemin üç ana parçası.
Destek ve hareket sistemi 5. sınıf Fen Bilimleri dersinin “Canlıların Yapısına Yolculuk” temasında yer alır. MEB'in taslak yıllık planına göre konu 16. haftada, 4-8 Ocak tarihlerinde işlenir; okulunun planında birkaç gün kayabilir. Bu konuda senden iki şey beklenir.
Yani asıl işin kemik, kas ve eklem çeşitlerini tanıyıp gruplamak. Kemiğin iç yapısı ya da kasın nasıl kasıldığı bu sınıfın konusu değildir.
Destek ve hareket sistemi nedir sorusunun kısa cevabı şudur: vücudun şeklini koruyan ve yerinden oynamamızı sağlayan üç yapının toplamı. Bu sistemin üç temel görevi vardır: vücuda destek olmak, iç organları korumak ve hareketi mümkün kılmak.
Günlük hayattan: Sabah kahvaltı tabağına uzanırken kolunu büküp açman; eklemin, kasın ve kemiğin birlikte çalışmasıyla olur.
Sistemi üç yapıya ayırır, sonra her yapının çeşitlerini gruplarsın. Her çeşidi kendi vücudundan bir örnekle eşleştirirsen bilgi aklında daha kolay kalır. Çünkü dokunup görebildiğin bir örnek, ezberlenen bir listeden daha kalıcıdır.
İskelet sistemi, vücuda destek olan, iç organları koruyan ve kaslara tutunma yüzeyi sağlayan kemiklerin tümüdür. İskelet sisteminin görevleri şunlardır: vücuda şekil vermek, iç organları korumak, kaslara tutunma yüzeyi olmak ve kaslarla birlikte hareketi sağlamak. Örneğin kafatası beynini, kaburgalar kalbini ve akciğerlerini korur.
Kemikler şekline göre gruplanır. Burada en bilinen üç grubu ele alıyoruz: uzun, kısa ve yassı kemikler. Aşağıdaki tabloda her türü vücudundan bir örnekle eşleştir.
| Kemik Türü | Özellik | Vücuttan Örnek |
|---|---|---|
| Uzun kemik | Boyu eninden belirgin şekilde uzundur | Üst kol kemiği |
| Kısa kemik | Boy, en ve kalınlığı birbirine yakındır | El bileği kemikleri |
| Yassı kemik | İnce ve geniştir, organları siper eder | Kafatası ve kürek kemiği |
Kemik türünü belirlerken önce şekline bak; boyunu, enini ve kalınlığını karşılaştır. Parmaklarınla üst kolunu, bileğini ve alnını yoklarsan üç türü de kendi vücudunda bulursun.
Kaslar, kasılıp gevşeyerek vücudunu ve iç organlarını hareket ettiren yapılardır. Kaslar çalışma şekline göre çizgili, düz ve kalp kası olmak üzere üçe ayrılır. Ayrımın temel ölçütü, kasın senin isteğinle çalışıp çalışmadığıdır.
| Kas Türü | Özellik | Vücuttan Örnek |
|---|---|---|
| Çizgili kas | İstemli çalışır, kemikleri hareket ettirir | Kol ve bacak kasları |
| Düz kas | İstemsiz çalışır, iç organların duvarında bulunur | Mide ve bağırsak duvarı |
| Kalp kası | İstemsiz çalışır, yalnız kalpte bulunur | Kalbin duvarı |
Günlük hayattan: Kitabın sayfasını çevirmek istemli bir harekettir. Yemeğin mideden ilerlemesi ise sen fark etmeden olan istemsiz bir işlemdir.
Eklem, iki veya daha fazla kemiğin birleştiği yerdir. Eklemler hareket kabiliyetine göre oynar, yarı oynar ve oynamaz olmak üzere üç türe ayrılır. Öne eğilip ayakkabını bağlarken belinin, dizinin ve parmaklarının farklı ölçüde büküldüğünü fark edersin.
Oynar eklem, diz ve dirsekte olduğu gibi geniş açıyla hareket eden eklemdir. Yarı oynar eklem, omurgadaki omurlar arasında olduğu gibi sınırlı hareket sağlar. Oynamaz eklem ise kafatası kemikleri arasında olduğu gibi hareket etmeyen, kemikleri sabitleyen eklemdir.

Diz, omurga ve kafatası: üç eklem türünün vücuttaki örnekleri.
| Eklem Türü | Özellik | Vücuttan Örnek |
|---|---|---|
| Oynar eklem | Geniş açıyla hareket eder | Diz, dirsek, omuz |
| Yarı oynar eklem | Sınırlı hareket sağlar | Omurga |
| Oynamaz eklem | Hareket etmez, kemikleri sabitler | Kafatası kemikleri arası |
Mantık: Dizden omurgaya, oradan kafatasına doğru ilerledikçe hareket azalır. Bu sırayı oynar, yarı oynar, oynamaz diye hatırla.
Kolunu büktüğünde üç yapı birlikte çalışır. Kemik sağlam bir çubuk gibi durur, dirsek eklemi kolun büküldüğü nokta olur, kas ise kasılarak kemiği hareket ettirir. Eklem olmasaydı kolun tek parça bir sopa gibi kalır, bükülemezdi.
Sandalyeden kalkarken de aynı üçlü devreye girer. Kemikler vücudunu dik tutar, diz ve kalça eklemlerin bükülüp açılır, bacak kasların da kasılarak seni ayağa kaldırır.
Bu üçlüden birinde sorun olduğunda hareketin tamamı etkilenir. Ayak bileği burkulan birinin yürürken zorlanması bunun örneğidir. Bu yüzden her yapıyı ayrı tanımak, konuyu bütün olarak kavramanın ilk adımıdır.
Sistemin sağlığı için düzenli hareket, doğru duruş ve dengeli beslenme önemlidir. Ayrıntılı öneri listesi için Destek ve Hareket Sisteminin Sağlığı: Neler Yapmalıyız, Nelere Dikkat Etmeliyiz? yazısına göz atabilirsin. Ders çalışırken sırtını dik tutman ve teneffüste hareket etmen bu alışkanlıkların okuldaki karşılığıdır.
Yanlış: Bütün eklemler diz gibi serbestçe hareket eder.
Doğrusu: Yarı oynar ve oynamaz eklemler de vardır; omurga ve kafatası bunun örneğidir.
Kaslar sadece kol ve bacağı oynatır diye düşünmek eksiktir. Kalp kası ve düz kaslar sen fark etmeden çalışır; kalbinin atması ve midenin yemeği karıştırması bu sayede olur.
İskelet sadece vücuda şekil verir diye düşünmek de eksiktir. İskelet ayrıca iç organları korur ve kaslara tutunma yüzeyi sağlar.
Dikkat: Soruda kemik türü mü, kas türü mü, eklem türü mü sorulduğuna önce bak. Şıklarda üçü karışık verilirse yanlış gruptaki şıkları hemen eleyebilirsin.
Aşağıdaki üç soruyu adım adım birlikte çözelim. 5. sınıf fen bilimleri destek ve hareket sistemi sorularında önce yapının adını, sonra türünü bul. Bu iki adım çoğu soruyu çözmek için yeterlidir.
Soru: Dirsek eklemi oynar, yarı oynar ve oynamaz eklemlerden hangisidir?
Cevap: Dirsek, oynar eklemdir.
Soru: Mide duvarındaki kas çizgili, düz ve kalp kasından hangisidir?
Cevap: Mide duvarındaki kas düz kastır.
Soru: Sırtındaki kürek kemiği uzun, kısa ve yassı kemiklerden hangisidir?
Cevap: Kürek kemiği yassı kemiktir.
Sınavdan önce bu kısa destek ve hareket sistemi özet listesini gözden geçir. Bu liste, destek ve hareket sistemi 5. sınıf konusunun iskeletini özetler; her maddeyi kendi vücudundan bir örnekle eşleştirerek tekrar et.
Bu beş soruyu kitabına bakmadan çöz. 5. sınıf fen bilimleri destek ve hareket sistemi bilgini bu testle sınayabilirsin; cevaplarını aşağıdaki anahtarla karşılaştır.
1. Kafatası kemikleri arasındaki eklem türü hangisidir?
A) Oynar eklem
B) Oynamaz eklem
C) Yarı oynar eklem
D) Kas
2. Kalbin duvarında bulunan ve istemsiz çalışan kas türü hangisidir?
A) Çizgili kas
B) Düz kas
C) Kalp kası
D) Yassı kemik
3. Üst kol kemiği hangi kemik türüne girer?
A) Uzun kemik
B) Kısa kemik
C) Yassı kemik
D) Oynar eklem
4. Diz eklemi hangi türdendir?
A) Oynamaz eklem
B) Yarı oynar eklem
C) Kalp kası
D) Oynar eklem
5. Omurgadaki omurlar arasında hangi eklem türü bulunur?
A) Yassı kemik
B) Yarı oynar eklem
C) Kalp kası
D) Oynamaz eklem
Cevap anahtarı:
Takıldığın soruları destek ve hareket sistemi sorularıyla pratik yap sayfasında çözebilirsin. Şimdi dirseğini bük, sonra kafatasına dokun: biri oynar, biri oynamaz eklem!
Bu ücretsiz destek ve hareket sistemi pdf dosyasında kemik, kas ve eklem türlerini gösteren sınıflandırma tabloları, çözümlü örnekler ve cevap anahtarlı 10 soruluk destek ve hareket sistemi test bölümü bulunur. Okul yazılısına hazırlanırken bu destek ve hareket sistemi çalışma kağıdı gibi kullanabilirsin. Destek ve hareket sistemi PDF'ini indir.
Destek ve hareket sistemi, vücuda şekil veren, iç organları koruyan ve hareketi sağlayan iskelet, kas ve eklem yapılarının birlikte oluşturduğu sistemdir. İskelet kemiklerden oluşur, kaslar kasılıp gevşeyerek hareketi sağlar, eklemler ise kemikleri birbirine bağlar. Bu üç yapı birlikte çalışarak vücudun durmasını ve hareket etmesini mümkün kılar.
İskelet sisteminin başlıca görevleri vücuda şekil vermek, iç organları korumak, kaslara tutunma yüzeyi sağlamak ve kaslarla birlikte hareketi sağlamaktır. Kafatası beyni, kaburgalar ise akciğer ve kalbi korur. Bu görevler sayesinde vücut dik durabilir ve hareket edebilir. İskelet olmadan vücut dik duramaz ve şeklini koruyamazdı; bu nedenle iskelet, sistemin temel parçasıdır.
Kemikler şekillerine göre uzun, kısa ve yassı kemik olarak sınıflandırılır. Uzun kemikler boyu eninden uzun olan kemiklerdir ve üst kol kemiği buna örnektir. Kısa kemikler boy, en ve kalınlığı birbirine yakın kemiklerdir. Yassı kemikler ise ince ve geniş yapıdadır ve kafatası kemikleri örnek verilebilir.
Kaslar çalışma şekline göre çizgili kas, düz kas ve kalp kası olmak üzere üç çeşittir. Çizgili kaslar istemli çalışır ve kol, bacak gibi bölgelerde bulunur. Düz kaslar mide ve bağırsak duvarında, kalp kası ise kalbin duvarında bulunur ve ikisi de istemsiz çalışır.
Eklemler hareket kabiliyetine göre oynar, yarı oynar ve oynamaz eklem olmak üzere üçe ayrılır. Oynar eklemler diz ve dirsekte olduğu gibi geniş açıyla hareket eder. Yarı oynar eklemler omurgada olduğu gibi sınırlı hareket sağlar. Oynamaz eklemler ise kafatası kemikleri arasında olduğu gibi hareket etmez.
Hareket sistemi, kasların kasılıp gevşemesiyle kemiklerin eklemler etrafında hareket etmesini sağlayan sistemdir. Kas kasıldığında kemiği çeker, eklem ise kemiğin dönebileceği noktayı oluşturur. Bu nedenle kas, kemik ve eklem birlikte çalışmadan hareket gerçekleşemez. Koşarken, yazı yazarken veya bir top atarken bu üç yapı aynı anda görev yapar.
Dünya'nın hareketleri, destek ve hareket sisteminden ayrı bir konudur. Destek ve hareket sistemi vücudundaki kemik, kas ve eklemleri inceler. Dünya'nın hareketleri ise gezegenimizin kendi çevresinde dönmesini ve Güneş'in çevresinde dolanmasını anlatır. İki konuyu adlarındaki hareket kelimesi yüzünden karıştırma. Dünya'nın hareketlerini gök cisimleriyle ilgili konuların içinde ayrıca çalışmalısın.