Mantık, TYT matematiğe hazırlanırken karşına çıkan temel konulardan biridir. Birçok öğrenci bu konuya "zaten biliyorum" diyerek hafif geçer; ama sınav günü birkaç soru yanlış yapar, çünkü kuralları değil mantığını öğrenmemiştir. Bu yazıda mantık konusunu sıfırdan, sınava odaklı ve doğruluk tablolarıyla birlikte ele alacağız.
Mantık, 9. sınıf matematikte Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin 5. teması olan "Algoritma ve Bilişim" içinde işlenir. Konunun adı "Mantık Bağlaçları ve Niceleyiciler"dir. Okul takviminde 26. haftaya, yani 5-9 Nisan haftasına denk gelir. TYT'ye hazırlanıyorsan aynı bilgiler sınavda da işine yarar.
Bu yazının karşıladığı öğrenme çıktısı:
Mantık; doğru düşünme, akıl yürütme ve çıkarım yapma kurallarını inceleyen bir matematik dalıdır. Günlük dilde "mantıklı olmak" dediğimizde kastettiğimiz şeyin matematiksel karşılığıdır.
TYT matematikte mantık konusu; önermeler, bağlaçlar (ve, veya, değil, koşul, denklik) ve doğruluk tablolarından oluşur. Çıkan soru sayısı yıldan yıla değişir. Kuralları iyi öğrenen öğrenci bu soruları kısa sürede çözer ve ciddi puan kazanır.
Mantık konusu, matematiğin en soyut alanlarından biri gibi görünse de TYT'de son derece belirli bir çerçevede sorulur. Kapsam şu başlıklardan oluşur:
Bu konuları anlayan bir öğrenci, TYT mantık sorularını formül ezberlemeden çözebilir.
Önerme; doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğu kesin biçimde söylenebilen ifadelerdir. Bir cümlenin önerme sayılabilmesi için iki şartı sağlaması gerekir:
Birden fazla basit önermenin bağlaçlarla birleştirilmesiyle oluşan yapılara bileşik önerme denir. Örneğin:
Her bileşik önermenin doğruluk değeri, onu oluşturan basit önermelerin doğruluk değerlerine ve kullanılan bağlaca göre belirlenir.
Her önermenin yalnızca iki olası değeri vardır: Doğru (D) veya Yanlış (Y). Bu ikili sistem mantığın temelidir. İki önerme olduğunda toplam 4 farklı durum, üç önerme olduğunda 8 farklı durum ortaya çıkar. Genel formül: 2ⁿ (n = önerme sayısı).
Bir önermenin olumsuzlaması, o önermenin doğruluk değerini tersine çevirir. Doğru önermenin değili yanlış, yanlış önermenin değili doğrudur.
| p | ¬p (Değil) |
|---|---|
| D | Y |
| Y | D |
| p | q | p ∧ q (Ve) | p ∨ q (Veya) |
|---|---|---|---|
| D | D | D | D |
| D | Y | Y | D |
| Y | D | Y | D |
| Y | Y | Y | Y |
Kural: "Ve" bağlacında her ikisi de doğru olmalı. "Veya" bağlacında en az biri doğru olmalı.


Doğruluk tablosu; bir bileşik önermedeki tüm olası doğruluk kombinasyonlarını ve sonuçlarını gösteren sistemli bir tablodur. İki önerme için 4 satır, üç önerme için 8 satır oluşturulur.
Tabloyu oluştururken her zaman şu sırayı takip et: p sütununda ilk yarı D, ikinci yarı Y. q sütununda ise D-Y-D-Y şeklinde dönüşümlü yaz.
TYT'de en çok yanılgıya neden olan bağlaç koşuldur (→). "p ise q" ya da "p → q" şeklinde yazılır. Koşul önermesi yalnızca p doğru, q yanlış olduğunda yanlış olur. Diğer tüm durumlarda doğrudur.
| p | q | p → q (Koşul) |
|---|---|---|
| D | D | D |
| D | Y | Y |
| Y | D | D |
| Y | Y | D |
Hatırlatma: Yanlış bir önermeden her şey çıkar. Yani p yanlışsa, q ne olursa olsun koşul doğrudur. Bu kural sınavda sıkça kullanılır.
Denklik (↔) bağlacı ise iki önermenin aynı doğruluk değerine sahip olduğu durumlarda doğru olur:
| p | q | p ↔ q (Denklik) |
|---|---|---|
| D | D | D |
| D | Y | Y |
| Y | D | Y |
| Y | Y | D |
Niceleyici, bir ifadenin kaç eleman için doğru olduğunu söyleyen sözcüktür. İki niceleyici vardır: her (∀) ve bazı, yani en az bir (∃). "Her x için" demek istediğinde ∀x, "en az bir x için" demek istediğinde ∃x yazarsın.
Niceleyiciyi anlamak için önce açık önermeye bakalım. "x + 2 = 5" cümlesi tek başına önerme değildir. Çünkü x'i bilmeden doğru mu yanlış mı diyemezsin. Buna açık önerme denir; başına bir niceleyici koyduğunda cümle önermeye dönüşür.
Mantık: "Sınıftaki herkes ödevini getirdi." dersen, ödevini unutan tek bir arkadaşın seni yanlış çıkarır. "Sınıfta ödevini getiren biri var." dersen, tek bir kişiyi göstermen yeter.
Olumsuzlama yaparken hem niceleyici değişir hem de ifade değillenir. "Her" olan yere "en az bir", "en az bir" olan yere "her" gelir.
| Önerme | Olumsuzu |
|---|---|
| ∀x, p(x) (her x için p) | ∃x, ¬p(x) (en az bir x için p değil) |
| ∃x, p(x) (en az bir x için p) | ∀x, ¬p(x) (her x için p değil) |
Dikkat: "Her öğrenci servise biner." önermesinin olumsuzu "Hiçbir öğrenci servise binmez." değildir. Doğru olumsuz "Bazı öğrenciler servise binmez." olur. Çünkü ilk önermeyi yanlış yapmak için servise binmeyen tek bir öğrenci yeterlidir.
Örnek 1: Aşağıdaki önermelerin doğruluk değerini bul.
Çözüm: Her birini ayrı ayrı inceleyelim.
Örnek 2: "∀x ∈ ℕ, x + 1 > x" önermesinin olumsuzunu yaz ve doğruluk değerini bul.
Çözüm: "Her" yerine "en az bir" gelir, eşitsizlik değillenir. Olumsuzu "∃x ∈ ℕ, x + 1 ≤ x" olur. Hiçbir doğal sayı, kendisinin bir fazlasından büyük ya da ona eşit değildir. Yani olumsuz önerme yanlıştır. Asıl önerme doğru olduğu için değilinin yanlış çıkması da beklediğimiz sonuçtur.
Algoritma, bir işi adım adım yapmak için yazılan talimatlar listesidir. Algoritmalarda "EĞER … İSE" kararları ve "… OLDUĞU SÜRECE" döngüleri vardır. Bu kararların içindeki koşullar birer önermedir. Koşulları birleştiren VE, VEYA, DEĞİL ise bildiğin mantık bağlaçlarıdır.
Günlük hayattan: Telefonundaki alarm "Bugün hafta içi VE saat 07.00 ise çal" diye kurulmuş olsun. Cumartesi sabahı "hafta içi" önermesi yanlıştır. Bu yüzden "ve" bağlacı da yanlış olur ve alarm çalmaz.
| Algoritmadaki ifade | Mantıktaki karşılığı | Ne zaman doğru? |
|---|---|---|
| VE | p ∧ q | İki koşul da doğruysa |
| VEYA | p ∨ q | En az bir koşul doğruysa |
| DEĞİL | ¬p | Koşul yanlışsa |
| Listedeki her eleman için kontrol et | ∀ | Hiç karşı örnek çıkmazsa |
| Listede koşulu sağlayan bir eleman ara | ∃ | En az bir eleman koşulu sağlarsa |
Hayali bir karne programında şu adımlar olsun:
Soru: N = 62 ve G = 12 olan öğrenci için program ne yazar?
Çözüm: p: "N ≥ 50", q: "G ≤ 10" olsun. 62 ≥ 50 olduğu için p doğrudur (D). 12 ≤ 10 sağlanmadığı için q yanlıştır (Y). p ∧ q = D ∧ Y = Y olur. Koşul yanlış olduğu için program "Kaldı" yazar.
DEĞİLSE kolu, koşulun değili doğru olduğunda çalışır. ¬(p ∧ q) ile ¬p ∨ ¬q denktir. Burada ¬p = Y, ¬q = D ve Y ∨ D = D çıkar. Yani öğrencinin kalma sebebi devamsızlıktır.
Bir algoritma, L = [3, 8, 5, 11] listesindeki sayıları soldan sağa tek tek kontrol ediyor. Aşağıdaki önermelerin doğruluk değerini algoritmanın bulacağı gibi bulalım.
Çözüm: Algoritma elemanları sırayla dolaşır.
Mantık: "Her" önermesini doğrulamak için bütün listeyi dolaşmak gerekir; yanlışlamak için tek karşı örnek yeter. "En az bir" önermesinde durum tam tersidir. Bir örnek bulunca iş biter; yanlış demek için ise bütün listeyi dolaşırsın.
Bu tür soruları çözerek konuyu pekiştirmek istersen 9. sınıf matematik soruları sayfasında soru çözebilirsin.
Sınav öncesi tekrar için kısa ve net özet:
"Bugün hava çok güzel!" cümlesi bir duygu ifadesidir; kesin doğruluk değeri yoktur. TYT'de bu tür ifadeler sıklıkla tuzak olarak verilir. Soru "aşağıdakilerden hangisi önermedir?" şeklinde geldiğinde yargı bildiren, doğruluğu belirlenebilir cümleyi ara.
Üç önerme varken 6 satır yazılır mı? Hayır. Her önerme 2 değer aldığından 2³ = 8 satır gerekir. Bu hatayı yapmamak için önerme sayısını bul, 2'nin o kuvvetini hesapla.
Koşul bağlacının neden D→Y durumunda Y olduğunu düşünmeden ezberleyen öğrenciler, soruyu farklı biçimde gördüklerinde yanılır. Kuralın mantığı şudur: "Yağmur yağarsa şemsiye açarım" diyorsan ve yağmur yağmasına rağmen şemsiye açmadıysan, sözünü tutmamışsın demektir — yani yanlış. Diğer tüm durumlarda sözünü kırmamışsın.
Hafta sonu için bir koşul yazdığını düşün. "gün = Cumartesi VE gün = Pazar" yazarsan koşul hiçbir gün doğru olmaz. Çünkü bir gün aynı anda hem Cumartesi hem Pazar olamaz. Doğrusu "gün = Cumartesi VEYA gün = Pazar" olur.
TYT Mantık Konusunda Başarılar! Tabloları bu şekilde anlamlandırarak çalışırsan, sınav günü her soruyu rahatça çözebilirsin.
Önerme, doğru ya da yanlış olduğu kesin olarak söylenebilen ifadedir. "2 + 3 = 5" doğru bir önermedir, "7 çift sayıdır" ise yanlış bir önermedir. Önerme olmak için doğru olmak gerekmez, doğruluk değerinin belirlenebilmesi yeterlidir. Emir, soru ve duygu cümleleri kesin bir yargı bildirmediği için önerme sayılmaz.
Koşul önermesi yalnızca p doğru ve q yanlış olduğunda yanlıştır. Diğer üç durumda doğrudur. Bunu bir söz gibi düşünebilirsin: "Yağmur yağarsa şemsiye açarım" dedin, yağmur yağdı ama şemsiye açmadın. Sözünü yalnızca bu durumda tutmamış olursun. Yağmur yağmadığında ne yaparsan yap, sözün bozulmaz.
Her önerme yalnızca iki değer alır: doğru ya da yanlış. Bu yüzden n tane önerme varsa doğruluk tablosunda 2ⁿ satır olur. İki önerme için 4, üç önerme için 8, dört önerme için 16 satır yazarsın. Tabloyu kurarken ilk sütunun yarısını D, yarısını Y yaz; sonraki sütunlarda bu düzeni ikiye bölerek devam et.
Niceleyici, bir ifadenin kümedeki kaç eleman için doğru olduğunu söyler. ∀ işareti "her" anlamına gelir ve ifadenin bütün elemanlar için sağlanmasını ister. ∃ işareti "en az bir" ya da "bazı" anlamına gelir ve ifadeyi sağlayan tek bir elemanın bulunmasını yeterli sayar. Niceleyici, x + 2 = 5 gibi açık önermeleri önermeye dönüştürür.
"Her" ile başlayan önermenin olumsuzunda niceleyici "en az bir" olur ve ifade değillenir. Örneğin "Her öğrenci servise biner" önermesinin olumsuzu "Bazı öğrenciler servise binmez" olur. Sık yapılan hata, olumsuzu "Hiçbir öğrenci servise binmez" diye yazmaktır. Oysa ilk önermeyi yanlış yapmak için servise binmeyen tek bir öğrenci yeterlidir.
Algoritmalardaki "EĞER … İSE" kararları ve "OLDUĞU SÜRECE" döngüleri birer koşula bakar. Bu koşullar önermedir ve VE, VEYA, DEĞİL bağlaçlarıyla birleştirilir. Örneğin "not 50'den büyük ya da eşit VE devamsızlık 10 günden az ya da eşit ise geçti yaz" adımında iki koşul da doğru olmalıdır. Biri yanlışsa program DEĞİLSE koluna geçer.
Mantık, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne göre 9. sınıf matematikte "Algoritma ve Bilişim" temasında işlenir. Konunun adı "Mantık Bağlaçları ve Niceleyiciler"dir ve okul takviminde 26. haftaya, 5-9 Nisan haftasına denk gelir. Burada öğrendiğin önerme, bağlaç ve doğruluk tablosu bilgileri TYT mantık sorularında da doğrudan işine yarar.