Matematik dersinde pek çok öğrencinin kafasını karıştıran konuların başında köklü sayılar ve köklü ifadeler gelir. Kareköklü sayılar nedir, kök formülleri nasıl uygulanır, köklü ifadelerde işlemler nasıl yapılır gibi sorular hem TYT hem de 8. sınıf matematik sınavlarında sürekli karşımıza çıkar. Bu konu anlatımında sıfırdan başlayarak tüm kuralları, formülleri ve örnekleri sade bir dille ele alacağız.
Kareköklü ifadeler 8. sınıf matematiğinde Sayılar ve İşlemler ünitesinde işlenir. 8. sınıfta konu hâlâ önceki öğretim programına göre okutulur ve okulda 6. haftaya (19-23 Ekim) denk gelir. 9. sınıfta ise Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin Sayılar temasında, ilk haftada (14-18 Eylül) karşına çıkar. Bu kez küp kök, n. dereceden kök ve üslü gösterimle bağlantı öne çıkar. Bu yazının karşıladığı kazanımlar şunlardır:
Köklü sayılar, bir sayının belirli bir kuvvetinin tersini ifade eden sayılardır. En basit tanımıyla kareköklü sayılar, karesini aldığımızda bize başka bir sayıyı veren değerlerdir.
Örneğin √9 = 3'tür; çünkü 3² = 9. Benzer şekilde √25 = 5, √16 = 4, √36 = 6'dır.
Köklü sayılar matematiksel olarak üslü sayılarla da ifade edilebilir:
√a = a^(1/2) | ³√a = a^(1/3) | ⁿ√a = a^(1/n)
Bu bağlantı, köklü ifadeleri üslü ifadeye dönüştürürken ya da tersine işlem yaparken çok işe yarar.
Bir doğal sayının kendisiyle çarpımına tam kare sayı denir. 1, 4, 9, 16, 25 ve 36 tam kare sayılardır. Tam kare bir sayının karekökü her zaman bir doğal sayıdır.
Mantık: Kare almak ile karekök almak birbirinin tersidir. 7² = 49 ise √49 = 7 olur; biri ne yaptıysa diğeri onu geri alır.
Günlük hayattan: Alanı 36 m² olan kare şeklindeki bir odanın bir kenarı √36 = 6 m'dir. Kenarı bilmek için alanın karekökünü alırsın.
Sınavda işini hızlandıracak ilk 20 tam kare sayı şunlardır:
| Tam kare sayı | Karekökü | Tam kare sayı | Karekökü |
|---|---|---|---|
| 1 | 1 | 121 | 11 |
| 4 | 2 | 144 | 12 |
| 9 | 3 | 169 | 13 |
| 16 | 4 | 196 | 14 |
| 25 | 5 | 225 | 15 |
| 36 | 6 | 256 | 16 |
| 49 | 7 | 289 | 17 |
| 64 | 8 | 324 | 18 |
| 81 | 9 | 361 | 19 |
| 100 | 10 | 400 | 20 |
Bir sayının tam kare olup olmadığını asal çarpanlarından da anlayabilirsin. Asal çarpanların bütün üsleri çiftse sayı tam karedir. Örneğin 144 = 2⁴ · 3² tam karedir; 72 = 2³ · 3² ise tam kare değildir.
Soru: Alanı 144 cm² olan kare şeklindeki bir fayansın çevresi kaç cm'dir?
Çözüm: Bir kenar = √144 = 12 cm. Çevre = 4 · 12 = 48 cm
√50 gibi bir sayının karekökü tam çıkmaz. Ama hangi iki doğal sayı arasında olduğunu kolayca bulabilirsin. Sayıdan küçük en büyük tam kareyi ve sayıdan büyük en küçük tam kareyi bul. Karekök, bu iki tam karenin kökleri arasındadır.
Mantık: Sayı büyüdükçe karekökü de büyür. 49 < 50 < 64 ise √49 < √50 < √64, yani 7 < √50 < 8 olur.
Hangi doğal sayıya daha yakın olduğunu da tahmin edebilirsin. Sayı hangi tam kareye daha yakınsa karekökü de o tam karenin köküne daha yakındır.
Soru 1: √50 hangi iki doğal sayı arasındadır ve hangisine daha yakındır?
Çözüm: 49 < 50 < 64 olduğu için 7 < √50 < 8. 50 sayısı 49'a 1, 64'e 14 uzaklıktadır. Bu yüzden √50 7'ye daha yakındır (yaklaşık 7,07).
Soru 2: 3√5 hangi iki ardışık doğal sayı arasındadır?
Çözüm: Önce katsayıyı kök içine al: 3√5 = √(9 · 5) = √45. 36 < 45 < 49 olduğu için 6 < 3√5 < 7 bulunur.
Günlük hayattan: 40 m² alanlı kare bir bahçenin kenarı √40 m'dir. 36 < 40 < 49 olduğu için kenar 6 m ile 7 m arasındadır, yaklaşık 6,3 m.
Köklü ifadeler, içinde kök sembolü (√ veya ⁿ√) bulunan matematiksel ifadelerdir. Köklü sayılardan tek farkı; içlerinde sadece sayı değil, değişken ya da daha karmaşık yapılar da barındırabilmeleridir.
Bir köklü ifadenin üç temel bileşeni vardır:
Kök sembolünün sol üst köşesindeki küçük sayıdır. Karekök işaretinde bu sayı yazılmaz ama 2 olduğu varsayılır. Örneğin ³√ işaretinde kök derecesi 3'tür.
Kök sembolünün altındaki sayı ya da ifadedir. Buna "radikant" da denir. Örneğin √12'de radikant 12'dir.
Köklü ifadenin önündeki sayıdır. Örneğin 3√5 ifadesinde katsayı 3'tür. Bu katsayı kökle çarpılır; yani 3√5 = 3 × √5 anlamına gelir.
Köklü sayılar formülleri, sınavlarda işlem yaparken temel araçlarımızdır. Bu formülleri ezberlemek değil, hangi durumda hangisinin kullanıldığını anlamak önemlidir.
İki ayrı köklü ifadenin çarpımı, kök içleri çarpılarak tek kök altında yazılabilir:
√a · √b = √(a × b) (a ≥ 0, b ≥ 0)
Örnek: √3 · √12 = √36 = 6
İki köklü ifadenin bölümü de aynı şekilde kök içleri bölünerek yazılabilir:
√a / √b = √(a / b) (a ≥ 0, b > 0)
Örnek: √50 / √2 = √25 = 5
Kök içindeki bir sayı, tam kare çarpanlarına ayrılarak kök dışına alınabilir. Bu sayede köklü ifade sadeleştirilmiş olur.
√(a² · b) = a · √b (a ≥ 0, b ≥ 0)
Örnek: √48 = √(16 · 3) = 4√3
Bir katsayıyı kök içine almak için katsayıyı kök derecesine göre üslü hale getirip kök içine yazarız:
a · √b = √(a² · b) (a ≥ 0, b ≥ 0)
Örnek: 3√5 = √(9 · 5) = √45
√a = a^(1/2) → Karekök, 1/2 üssüyle aynı anlama gelir.

Karekök kuralları, köklü sayıların özel bir türü olan karekök (√) için geçerli temel kullanım ilkeleridir. Bu kuralları bilmek hem TYT hem de LGS sorularında zaman kazandırır.
Temel karekök kuralları şunlardır:
Ondalık bir sayının karekökünü bulmak için önce sayıyı kesre çevir. Sonra payın ve paydanın karekökünü ayrı ayrı al.
√0,25 = √(25/100) = 5/10 = 0,5
√1,44 = √(144/100) = 12/10 = 1,2
√0,0016 = √(16/10000) = 4/100 = 0,04
Kural: Karekökü tam çıkan bir ondalık sayıda virgülden sonraki basamak sayısı çifttir. Karekök alınca bu basamak sayısı yarıya iner. 0,0016'da 4 basamak var, sonuç 0,04'te 2 basamak var.
Dikkat: √0,9 sayısı 0,3 değildir. Çünkü 0,3² = 0,09 eder. Doğrusu √0,09 = 0,3'tür.
Mutfakta da bunu görürsün: alanı 0,36 m² olan kare bir tezgâh karosunun bir kenarı √0,36 = 0,6 m, yani 60 cm'dir.
Soru: √0,49 + √1,21 − √0,04 işleminin sonucu kaçtır?
Çözüm: 0,7 + 1,1 − 0,2 = 1,6
Köklü sayı kuralları, hangi işlemlerin yapılabileceğini ve hangi durumlarda sadeleştirme mümkün olduğunu belirler.
Yalnızca benzer köklü ifadeler (aynı kök içeriğine sahip olanlar) toplanıp çıkarılabilir. Farklı kök içerikli ifadeler birleştirilemez.
a√n + b√n = (a+b)√n
a√n − b√n = (a−b)√n
DİKKAT: √2 + √3 ≠ √5 (birleştirilemez!)
Kök dereceleri eşit olan köklü ifadeler doğrudan çarpılıp bölünebilir. Kök dereceleri farklıysa önce eşitleme yapılmalıdır.
√a · √b = √(a·b) | √a / √b = √(a/b)
Kök içi mümkün olduğunca sadeleştirilmeli; tam kare çarpanlar dışarı alınmalıdır. Sonucun basit ve tam kare içermeyen bir formda olması hedeflenir.
√72 = √(36·2) = 6√2 ✓
Köklü sayılarda işlemler ve köklü sayılarla işlemler konusunda her işlem türü için adım adım gidelim.
Sadece kök içleri aynı olan ifadeler toplanıp çıkarılabilir. Önce sadeleştirme yapılır, sonra benzer köklü terimler bir araya getirilir.
3√2 + 5√2 = 8√2
√12 + √27 = √(4·3) + √(9·3) = 2√3 + 3√3 = 5√3
Kök içleri birbiriyle çarpılır, katsayılar da kendi aralarında çarpılır. Sonuç mümkünse sadeleştirilir.
2√3 · 4√5 = 8√15
√6 · √6 = √36 = 6
3√2 · √8 = 3√16 = 12
Katsayılar kendi aralarında, kök içleri kendi aralarında bölünür.
6√10 / 2√5 = 3√2
√72 / √8 = √9 = 3
Adım adım: kök içindeki sayıyı asal çarpanlarına ayır → tam kare çarpanları bul → kök dışına al.
√200 = √(100·2) = 10√2

Köklü ifadeleri sadeleştirme, sınavlarda en çok zaman alan işlemlerden biridir. Birkaç adımı oturtunca çok kolaylaşır.
Sadeleştirme için sırayla şunları yap:
√(2³ · 3²) = √(8 · 9) = √72
3² dışarı çıkar → 3√8 = 3 · 2√2 = 6√2 ✓
Bazı sorular şunu sorar: √12 hangi sayıyla çarpılırsa sonuç doğal sayı olur? Bunun anahtarı √a · √a = a kuralıdır.
Mantık: Aynı karekökü kendisiyle çarparsan kök işareti kalkar. O yüzden ifadeyi önce a√b biçimine getir, sonra √b ile çarp.
Soru 1: √12 ifadesini doğal sayı yapan en küçük kareköklü çarpan nedir?
Çözüm: √12 = 2√3. Bunu √3 ile çarp: 2√3 · √3 = 2 · 3 = 6. En küçük çarpan √3'tür.
Başka çarpanlar da olur: √12 · √12 = 12 ve √12 · √27 = √324 = 18.
Soru 2: 3√8 ifadesi hangi kareköklü sayıyla çarpılırsa sonuç doğal sayı olur?
Çözüm: 3√8 = 3 · 2√2 = 6√2. 6√2 · √2 = 6 · 2 = 12. Aranan çarpan √2'dir.
Aynı fikir paydadaki kökü yok etmek için de kullanılır. Pay ve paydayı aynı kökle çarparsın; kesrin değeri değişmez.
6 / √3 = (6 · √3) / (√3 · √3) = 6√3 / 3 = 2√3
Paydada iki terim varsa eşleniği kullanırsın. (√5 − √2) ifadesinin eşleniği (√5 + √2) olur. Çarpımları iki kare farkıdır: (√5 − √2)(√5 + √2) = 5 − 2 = 3.
3 / (√5 − √2) = 3(√5 + √2) / 3 = √5 + √2
Kısaca hayır — ama aralarında yakın bir ilişki var.
Köklü sayı: Herhangi bir derecede kök içeren sayıdır. √, ³√, ⁴√ gibi tüm ifadeler köklü sayıdır.
Karekök (√): Köklü sayıların 2. derecede özel bir halidir. Yani karekök, köklü sayının bir türüdür.
Özetle: Her karekök bir köklü sayıdır; ama her köklü sayı karekök değildir. Küp kök olan ³√8 = 2 de bir köklü sayıdır, ancak karekök değildir.
9. sınıfta köklü sayıları üslü sayılarla birlikte düşünmen beklenir. Temel bağlantı şudur:
ⁿ√(aᵐ) = a^(m/n) (a > 0)
Mantık: a^(1/n) sayısının n. kuvvetini alırsan üsler çarpılır ve a bulunur. Yani a^(1/n), n. kuvveti a olan sayıdır; bu da ⁿ√a'nın tanımıdır.
Kökün derecesi tek ise kök içi negatif olabilir: ³√(−8) = −2, çünkü (−2)³ = −8. Derece çift ise kök içi negatif olamaz ve sonuç hiçbir zaman negatif çıkmaz.
Günlük hayattan: Telefonundaki bilimsel hesap makinesinde küp kök tuşu yoksa 27 sayısının 1/3. kuvvetini alırsın. Ekranda 3 görürsün; çünkü 27^(1/3) = ³√27 = 3.
Soru 1: 8^(2/3) kaçtır?
Çözüm: 8^(2/3) = (³√8)² = 2² = 4
Soru 2: √2 · ³√2 çarpımını tek kök olarak yaz.
Çözüm: 2^(1/2) · 2^(1/3) = 2^(1/2 + 1/3) = 2^(5/6) = ⁶√32
Soru 3: √3 mü büyüktür, ³√5 mi?
Çözüm: Kök derecelerini 6'da eşitle. √3 = ⁶√(3³) = ⁶√27 ve ³√5 = ⁶√(5²) = ⁶√25. 27 > 25 olduğu için √3 daha büyüktür.
Soru 4: 27^(2/3) · 16^(−1/4) işleminin sonucu kaçtır?
Çözüm: 27^(2/3) = (³√27)² = 9 ve 16^(−1/4) = 1 / ⁴√16 = 1/2. Sonuç 9 · 1/2 = 4,5
Soru 5 (muhakeme): Bir arkadaşın "⁴√16 = ±2" yazmış. Haklı mı?
Çözüm: Hayır. 2⁴ = 16 ve (−2)⁴ = 16 doğrudur. Ama çift dereceli kök sembolü yalnız negatif olmayan değeri verir. Bu yüzden ⁴√16 = 2 olur.
a/b biçiminde yazılabilen sayılara rasyonel sayı denir (a ve b tam sayı, b ≠ 0). Tam sayılar, kesirler, sonlu ondalıklar ve 0,333... gibi devirli ondalıklar rasyoneldir.
Kesir olarak yazılamayan sayılara irrasyonel sayı denir. Bunların virgülden sonraki basamakları sonsuza kadar düzensiz devam eder. √2 = 1,41421... ve π = 3,14159... en bilinen örneklerdir.
Kural: Tam kare olmayan bir doğal sayının karekökü irrasyoneldir. Rasyonel ve irrasyonel sayıların hepsi birlikte gerçek sayılar kümesini oluşturur.
Günlük hayattan: Hesap makinesi √2 için 1,414213562 gösterir. Bu sayı kesin değildir; ekran bittiği için kesilmiştir. √2'nin basamakları hiç bitmez.
Soru: √36, √7, −√16, √0,09, √12, 3/5, π sayılarını rasyonel ve irrasyonel diye ayır.
Çözüm: √36 = 6, −√16 = −4, √0,09 = 0,3 ve 3/5 rasyoneldir.
√7, √12 = 2√3 ve π irrasyoneldir. Hepsi gerçek sayıdır.
Küçük bir ayrıntıya da bak: √0,09 rasyoneldir ama √0,9 irrasyoneldir. Çünkü 0,9 = 9/10 ve 10 tam kare değildir.
√2 + √3 ≠ √5 → Kök içleri farklıysa toplanamaz. Bu en yaygın hatalardan biridir.
√12 = 2√3'tür. Bazı öğrenciler √12 = 4√3 gibi yanlış sonuçlar yazar. Tam kare çarpanı doğru bulunmalı: √12 = √(4·3) = 2√3.
√(a + b) ≠ √a + √b → Kök içindeki toplam, kök dışına dağıtılamaz. Örneğin √(4+9) = √13'tür; ama √4 + √9 = 5'tir. Bu iki ifade eşit değildir!
√7 gibi tam kare olmayan sayıların kökü tam sayıya sadeleştirilmeye çalışılmamalı. √7 zaten en sade halindedir.
√(x²) = |x|'dir, x değil. Eğer x negatif bir sayıysa √(x²) = −x olur. Bu fark özellikle işaret sorularında önemlidir.
√180 = √(36·5) = 6√5
√50 + √8 = 5√2 + 2√2 = 7√2
2√6 · 3√6 = 6 · 6 = 36
√98 / √2 = √49 = 7
3√12 − √48 + 2√75 = 3·2√3 − 4√3 + 2·5√3 = 6√3 − 4√3 + 10√3 = 12√3
Soru 1: √75 ifadesini sadeleştir.
Çözüm: √75 = √(25·3) = 5√3
Soru 2: 2√5 · 3√5 = ?
Çözüm: 6 · (√5)² = 6 · 5 = 30
Soru 3: √32 + √8 − √18 = ?
Çözüm: 4√2 + 2√2 − 3√2 = 3√2
Soru 4: √(3²·2³) ifadesini sadeleştir.
Çözüm: √(9·8) = √(9·4·2) = 3·2√2 = 6√2
Soru 5: (√2 + √3)² = ?
Çözüm: (√2)² + 2·√2·√3 + (√3)² = 2 + 2√6 + 3 = 5 + 2√6
Daha fazla alıştırma yapmak istersen 8. sınıf matematik soru çözme sayfasına ya da 9. sınıf matematik soru çözme sayfasına göz atabilirsin.
Takıldığın kuralı ya da formülü anında sormak için Tahta AI ile çalışabilirsin.
Köklü sayılar, kök sembolü içeren ve bir sayının belirli bir kuvvetinin tersini ifade eden sayılardır. Örneğin √9 = 3'tür, çünkü 3² = 9 eder. Karekök, küp kök ve n. dereceden kök bu gruba girer. Köklü sayılar üslü olarak da yazılabilir: √a = a^(1/2), ³√a = a^(1/3) ve ⁿ√a = a^(1/n) olur.
Temel kök formülleri dört tanedir. Çarpmada √a · √b = √(a·b), bölmede √a / √b = √(a/b) yazılır. Kök dışına çıkarmada √(a²·b) = a√b, kök içine almada a√b = √(a²·b) kullanılır. Bu formüllerde a ve b negatif olmamalı, bölmede b sıfır olmamalıdır. Formülü ezberlemek yerine hangi durumda kullanıldığını anlamak işini kolaylaştırır.
En önemli karekök kuralları şunlardır: √(a²) = |a|, (√a)² = a, √0 = 0 ve √1 = 1. Aynı iki karekökün çarpımı kök işaretini kaldırır: √a · √a = a olur. Negatif sayıların karekökü gerçek sayılarda tanımsızdır; √(−4) bir gerçek sayı değildir. √(a+b) ifadesi √a + √b'ye eşit değildir.
Hayır. Yalnızca kök içleri aynı olan benzer köklü ifadeler toplanıp çıkarılabilir. Örneğin 3√2 + 5√2 = 8√2 olur; ama √2 + √3 ifadesi √5'e eşit değildir ve olduğu gibi kalır. Kök içleri farklı görünen ifadeleri önce sadeleştir: √12 + √27 = 2√3 + 3√3 = 5√3 bulunur.
Kök içindeki sayı, biri tam kare olan iki çarpana ayrılır. Tam kare çarpanın karekökü kök dışına katsayı olarak yazılır, diğer çarpan kök içinde kalır. Örneğin √12 = √(4·3) = 2√3 ve √48 = √(16·3) = 4√3 olur. En büyük tam kare çarpanı seçersen sadeleştirme tek adımda biter.
Sayıdan küçük en büyük tam kareyi ve sayıdan büyük en küçük tam kareyi bul. Karekök, bu tam karelerin kökleri arasındadır. Örneğin 50 sayısı 49 ile 64 arasında olduğu için √50, 7 ile 8 arasındadır. 50 sayısı 49'a daha yakın olduğundan √50 de 7'ye daha yakındır; yaklaşık 7,07'dir.
Ondalık sayıyı önce kesre çevir, sonra pay ve paydanın karekökünü ayrı ayrı al. Örneğin √0,25 = √(25/100) = 5/10 = 0,5 olur. Kısa yol: virgülden sonraki basamak sayısı karekökte yarıya iner. √1,44 = 1,2 ve √0,0016 = 0,04 bulunur. Dikkat et, √0,9 sayısı 0,3 değildir; çünkü 0,3² = 0,09 eder.
İkisi de olabilir. Karekökü tam çıkan sayılarda sonuç rasyoneldir: √16 = 4 ve √0,09 = 0,3 gibi. Tam kare olmayan doğal sayıların karekökü ise irrasyoneldir; √2, √7 ve √12 kesir olarak yazılamaz. Rasyonel ve irrasyonel sayılar birlikte gerçek sayılar kümesini oluşturur. Sayı doğrusundaki her nokta bir gerçek sayıya karşılık gelir.