8. sınıf matematik çarpanlar ve katlar konusunda bir sayıyı kalansız bölen pozitif tam sayılara o sayının çarpanları, bir sayının pozitif tam sayılarla çarpımından elde edilen sayılara ise katları denir. Bu konuda sayılar asal çarpanlarının üslü ifadeleriyle çarpımı şeklinde yazılır (örneğin 72 = 2³ · 3²), iki sayının EBOB ve EKOK'u hesaplanır ve iki sayının aralarında asal olup olmadığı belirlenir.
Ders özeti PDF: 8. sınıf çarpanlar ve katlar ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).
Bu çarpanlar ve katlar konu anlatımı, 8. sınıf öğrencisi olarak konuyu ilk kez çalışan ya da LGS'ye hazırlanırken tekrar eden sana göre hazırlandı. Çarpan bulma, asal çarpanlara ayırma, EBOB ve EKOK hesabı, problemde hangisinin kullanılacağını gösteren karar tablosu, yeni nesil problemler ve cevap anahtarlı mini test adım adım aşağıda.

72 önce 8 · 9 olarak yazılır, sonra dallar yalnızca asal sayılar kalana kadar ayrılır.
Çarpanlar ve katlar, 8. sınıf matematiğin "Sayılar ve İşlemler" öğrenme alanındaki ilk konudur. 2026-27 öğretim yılında 8. sınıfta önceki öğretim programı okutulduğu için resmî terim "kazanım"dır. Konunun üç kazanımı şunları kapsar:
Millî Eğitim Bakanlığının (MEB) 2026-27 taslak yıllık planında konu 1. haftada (14-18 Eylül) yer alıyor; okulunun kesin planına göre değişebilir. Konu, LGS'nin (Liselere Geçiş Sınavı) sayısal oturumundaki matematik testinin kapsamındadır. LGS yalnızca sınavla öğrenci alan liseler için yapılır; öğrencilerin büyük çoğunluğu adrese dayalı yerleştirmeyle liseye geçer.
Çarpanlar ve katlar nedir sorusunun kısa cevabı iki tanımdır:
| Özellik | Çarpan | Kat |
|---|---|---|
| Nasıl bulunur? | Sayıyı kalansız bölen sayılar aranır | Sayı 1, 2, 3, ... ile çarpılır |
| Sayıya göre büyüklük | Sayıdan küçük ya da ona eşit | Sayıdan büyük ya da ona eşit |
| Kaç tane var? | Sınırlı sayıda | Sonsuz sayıda |
| 12 için örnek | 1, 2, 3, 4, 6, 12 | 12, 24, 36, 48, ... |
İki kavram birbirinin tersidir: 3, 12'nin çarpanıysa 12 de 3'ün katıdır.
Çarpanları rastgele denersen birini kaçırırsın. Bunun yerine çarpımı sayıyı veren ikilileri, yani çarpan çiftlerini sırayla yaz.
Örnek: 72'nin bütün pozitif çarpanlarını bulalım.
| Küçük çarpan | Büyük çarpan | Kontrol |
|---|---|---|
| 1 | 72 | 1 · 72 = 72 |
| 2 | 36 | 2 · 36 = 72 |
| 3 | 24 | 3 · 24 = 72 |
| 4 | 18 | 4 · 18 = 72 |
| 6 | 12 | 6 · 12 = 72 |
| 8 | 9 | 8 · 9 = 72 (dur) |
Sonuç: 72'nin pozitif çarpanları 1, 2, 3, 4, 6, 8, 9, 12, 18, 24, 36 ve 72'dir; toplam 12 tane.
Çiftlerdeki iki sayı birbirine yaklaştıkça sona gelirsin. 72'de 8 · 9 çiftinden sonra denenecek sayı 9'dur, ama 9 zaten bu çiftte var. Artık yeni çift çıkmaz, liste tamamdır. Kısacası küçük çarpan büyük çarpanı yakaladığında ya da geçtiğinde dur. Çarpanları sayarken 1'i ve sayının kendisini listeye yazmayı unutma.
Asal çarpanlara ayırma, bir sayıyı yalnızca asal sayıların çarpımı şeklinde yazmaktır. Bunu iki yolla yapabilirsin; ikisi de aynı sonucu verir.
Sayıyı en küçük asal sayıdan başlayarak bölmeye devam et, 1'e ulaşınca dur. 72 için:
Sağ sütundaki bölenler 2, 2, 2, 3, 3'tür. Aynı çarpanları üslü yazarsan 72 = 2 · 2 · 2 · 3 · 3 = 2³ · 3² olur.
Sayıyı herhangi iki çarpana ayır, sonra her dalı asal sayı kalana kadar ayırmayı sürdür. Yukarıdaki çarpan ağacında 72 önce 8 · 9 olarak yazıldı; 8, 2 · 4'e ve 4 de 2 · 2'ye ayrıldı; 9 ise 3 · 3 oldu. Dalların ucunda 2, 2, 2, 3, 3 kaldı. 72'yi 6 · 12 diye başlatsaydın da aynı asal çarpanlara ulaşırdın.
Sonucu üslü yazmak, sıradaki konu olan Üslü İfadeler için de hazırlıktır: aynı sayının tekrarlanan çarpımını üs ile kısaltmayı burada zaten kullanıyorsun.
Asal sayı, 1'den ve kendisinden başka pozitif böleni olmayan, 1'den büyük doğal sayıdır: 2, 3, 5, 7, 11, 13, ... 1 asal sayı değildir, bu yüzden asal çarpanlara ayırmada yazılmaz. 2, tek çift asal sayıdır. Daha fazla bilgi için asal sayı testleri ve kurallar yazısına bakabilirsin.
EBOB (en büyük ortak bölen), iki ya da daha fazla sayıyı birlikte kalansız bölen en büyük pozitif tam sayıdır. EKOK (en küçük ortak kat), sayıların ortak katlarının en küçüğüdür. EBOB EKOK nasıl bulunur sorusunun en güvenli cevabı asal çarpanlara ayırmaktır.
Örnek: 24 ve 36 için 24 = 2³ · 3 ve 36 = 2² · 3². Ortak asal çarpanlar 2 ve 3'tür. 2'nin küçük üssü 2², 3'ün küçük üssü 3¹'dir. EBOB(24, 36) = 2² · 3 = 12.
Aynı örnekte 2'nin büyük üssü 2³, 3'ün büyük üssü 3²'dir. EKOK(24, 36) = 2³ · 3² = 72. Kontrol et: iki doğal sayı için EBOB · EKOK, sayıların çarpımına eşittir. 12 · 72 = 864 ve 24 · 36 = 864; sonuç doğru.

İki sayı birlikte bölünür; ikisini de bölen bölenlerin çarpımı EBOB, bütün bölenlerin çarpımı EKOK'tur.
| EBOB | EKOK | |
|---|---|---|
| Tanım | Sayıları birlikte bölen en büyük sayı | Sayıların ortak katlarının en küçüğü |
| Bulma kuralı | Ortak asal çarpanların en küçük üssü | Bütün asal çarpanların en büyük üssü |
| Sonuç sayılara göre | Küçük sayıdan büyük olamaz | Büyük sayıdan küçük olamaz |
| 24 ve 36 için | 12 | 72 |
Problemi okurken önce ne olduğuna bak: büyük bir şey küçük eş parçalara mı bölünüyor, yoksa küçük parçalar birleşip büyük bir bütün mü oluşturuyor?
| EBOB sorusu | EKOK sorusu |
|---|---|
| "en büyük" parça, kutu, paket | "en az kaç gün, dakika sonra tekrar birlikte" |
| eşit parçalara ayırma, artmadan bölme | birlikte çalan zil, birlikte kalkan otobüs |
| en az sayıda kare fayans ya da parça | en küçük kare ya da küp oluşturma |
| paketlere eşit dağıtma | ortak zamanı, ortak uzunluğu bulma |
| Büyük bütün küçük parçalara bölünür | Küçük parçalar birleşip büyük bütün olur |
| Kontrol: sonuç verilen sayıların küçüğünden büyük olamaz | Kontrol: sonuç verilen sayıların büyüğünden küçük olamaz |
"En az" kelimesi tek başına karar verdirmez: "en az kaç fayans" bir EBOB, "en az kaç dakika sonra" bir EKOK sorusudur. Her zaman bağlama bak.
Aralarında asal sayılar, 1'den başka ortak pozitif böleni olmayan, yani EBOB'u 1 olan sayılardır. Sayıların kendilerinin asal olması gerekmez.
Kullanışlı bir sonuç: aralarında asal iki sayının EKOK'u çarpımlarına eşittir. EKOK(8, 15) = 8 · 15 = 120. Daha fazla örnek için aralarında asal sayılar yazısını okuyabilirsin.
Çarpanlar ve katlar yeni nesil sorular, hesabı günlük bir durumun içine yerleştirir. Her soruda üç adımı uygula: tahmin et (EBOB mu EKOK mu?), hesapla, kontrol et (sonuç mantıklı aralıkta mı?). Aşağıdaki iki örnek, çarpanlar ve katlar soru çözümü sırasında bu üç adımın nasıl uygulandığını gösterir.
Kısa kenarı 120 cm, uzun kenarı 180 cm olan dikdörtgen bir duvar, kesilmeden ve boşluk kalmadan eş kare fayanslarla kaplanacak. En az sayıda fayans kullanmak için fayansın kenarı kaç cm olmalı, kaç fayans gerekir?

Kenarı EBOB(120, 180) = 60 cm olan kareler duvarı 3 sütun ve 2 satırda tam kaplar.
Bir duraktan A otobüsü 12 dakikada bir, B otobüsü 18 dakikada bir kalkıyor. İkisi saat 08.00'de birlikte kalktıysa bir sonraki birlikte kalkış ne zamandır?

A otobüsünün ve B otobüsünün kalkış saatleri ilk kez EKOK(12, 18) = 36 dakika sonra çakışır.
Konuyu pekiştirmek için çarpanlar ve katlar yeni nesil sorularını çöz. Önce "EBOB mu EKOK mu?" tablosuyla her problemi sınıflandır, sonra hesapla ve sonucu kontrol aralığıyla denetle.
8. sınıf matematik çarpanlar ve katlar konusunu tek bakışta tekrar etmek için hazırlanan ders notlarında çarpan bulma ve asal çarpanlara ayırma adımları, EBOB ve EKOK kuralları, "EBOB mu, EKOK mu?" tablosu ve 5 çözümlü örnek yer alır. Son sayfadaki çarpanlar ve katlar test PDF bölümü 10 soruludur; yazdırıp çözebilir, cevap anahtarından kontrol edebilirsin. 8. sınıf çarpanlar ve katlar konu anlatımı PDF özetini indir; üyelik gerekmez.
Eksik kaldığın konular için Tahta'da alanında uzman öğretmenlerle birebir özel ders alabilirsin. Konuyu kısa ve net anlatımlarla tekrar etmek için Tahta'daki konu anlatım videoları sayfasına göz atabilirsin. Bu konuyu kendi oluşturacağın testle pekiştirmek için Tahta'da online test çöz sayfasına göz atabilirsin.
Çarpan, bir sayıyı kalansız bölen pozitif tam sayıdır; kat ise bir sayının pozitif tam sayılarla çarpılmasıyla elde edilen sayıdır. Örneğin 12'nin çarpanları 1, 2, 3, 4, 6 ve 12'dir, katları ise 12, 24, 36 diye sonsuza kadar gider. Bir sayının çarpanları sınırlı, katları sonsuz sayıdadır.
Önce sayıları asal çarpanlarına ayır. EBOB için yalnızca ortak asal çarpanları seçip her birinin en küçük üssünü çarp. EKOK için bütün asal çarpanları yazıp her birinin en büyük üssünü çarp. Örneğin 24 ve 36 için EBOB 12, EKOK 72'dir. Kontrol olarak EBOB ile EKOK'un çarpımı sayıların çarpımına eşit olmalıdır.
Büyük bir bütün küçük eş parçalara bölünüyorsa, örneğin eşit paketleme, artmadan bölme ya da en büyük kare fayans soruluyorsa EBOB kullanılır. Küçük tekrarlar birleşip ortak bir zamanda ya da büyük bir bütünde buluşuyorsa, örneğin birlikte çalan zil veya birlikte kalkan otobüs varsa EKOK kullanılır. EBOB küçük sayıdan büyük, EKOK büyük sayıdan küçük olamaz.
Hayır, 1 asal sayı değildir. Asal sayının 1'den büyük olması ve yalnızca 1'e ve kendisine bölünmesi gerekir; 1'in ise tek bir pozitif böleni vardır. Bu yüzden bir sayıyı asal çarpanlarına ayırırken 1 yazılmaz. En küçük asal sayı 2'dir ve 2 aynı zamanda tek çift asal sayıdır.
Hayır. Aralarında asal olmak için iki sayının 1'den başka ortak pozitif böleni olmaması, yani EBOB'larının 1 olması yeterlidir. Örneğin 8 ve 15 asal sayı değildir ama ortak asal çarpanları olmadığı için aralarında asaldır. Aralarında asal iki sayının EKOK'u da çarpımlarına eşittir; EKOK(8, 15) = 120 olur.
Önce metindeki durumu anla ve sorunun EBOB mu EKOK mu istediğini tahmin et. Sonra verilen sayıları asal çarpanlarına ayırıp hesabı yap. En son sonucu kontrol et: EBOB verilen sayıların küçüğünü, EKOK büyüğünü aşmamalı ya da altına düşmemelidir. Fayans döşeme, eşit paketleme ve birlikte kalkan otobüs problemleri bu konunun tipik örnekleridir.
Çarpanlar ve katlar, 8. sınıf matematik kazanımlarından olduğu için LGS'nin sayısal oturumundaki matematik testinin kapsamındadır. Konudan kaç soru geleceği ve soru dağılımı her yıl MEB'in yayımladığı güncel LGS kılavuzundan kontrol edilmelidir. Sınavda bu konu genellikle günlük hayat bağlamında kurulmuş problemlerle ölçülür.