Türev, matematik dersinin en önemli konularından biri ve TYT-AYT sınavlarında sıkça karşınıza çıkıyor. Ama çoğu öğrenci için türev alma işlemi biraz kafa karıştırıcı olabiliyor: "Çarpımın türevini mi alacağım, bölümün türevini mi?", "f(x²)'nin türevi nasıl alınıyor?", "Tan türevi neydi?" gibi sorular sürekli aklınıza takılıyorsa, doğru yerdesiniz.
Bu yazıda türev alma kurallarını basit bir dille, adım adım örneklerle ve karşılaştırmalı tablolarla öğreneceksiniz. Hem temel kuralları hem de trigonometrik türevleri, çarpım-bölüm kurallarını ve zincir kuralını pratik örneklerle pekiştireceksiniz. Hazırsanız başlayalım!
Türev alma kuralları 12. sınıf matematik dersinde, Türev ünitesinde karşına çıkar. Bu ünite önceki programa aittir ve 12. sınıfta hâlâ okutulur. Okul takviminde konu 19. haftaya, yani 8-12 Şubat haftasına denk gelir. Ünitede sırasıyla türev kavramını, türevlenebilirliği, toplam-fark-çarpım-bölüm kurallarını ve zincir kuralını öğrenirsin.
Türev, bir fonksiyonun herhangi bir noktadaki anlık değişim hızını ölçer. Geometrik olarak, bir eğriye çizilen teğetin eğimini verir. Fiziksel olarak düşünürsek, hız-zaman grafiğinde türev size ivmeyi, konum-zaman grafiğinde ise hızı verir.
Türev alma, AYT matematik sınavının en kritik konularından biridir. Çünkü sadece türev soruları değil, integral, alan hesabı ve limit sorularında da türev bilgisi kullanılır. O yüzden bu kuralları iyi öğrenmek, matematik başarınız için çok önemli.
Öğrencilerin en çok zorlandığı nokta ise hangi kuralı ne zaman kullanacaklarını karıştırmak. Bu yazıda tüm kuralları sistematik bir şekilde göreceğiz ve her biri için pratik örnekler çözeceğiz.
İki nokta arasındaki ortalama değişim oranı [f(a+h) - f(a)]/h kesriyle bulunur. Bu kesirde h sayısını 0'a yaklaştırırsan x = a noktasındaki anlık değişim oranını elde edersin. Bu limite f fonksiyonunun a noktasındaki türevi denir ve f'(a) ile gösterilir.
Kural: f'(a) = lim (h → 0) [f(a+h) - f(a)]/h. Bu limit bir gerçek sayıya eşitse türev vardır; çünkü türev, bu kesrin yaklaştığı değerin kendisidir.
Günlük hayattan: Otobüsle 2 saatte 150 km yol alırsan ortalama hızın 75 km/sa olur. Hız göstergesinde o an okuduğun değer ise anlık hızdır. Türev sana işte bu anlık değeri verir.
Örnek (12. sınıf düzeyi): f(x) = x² fonksiyonunun x = 3 noktasındaki türevini tanımdan bulalım.
f(3+h) - f(3) = (3+h)² - 9 = 6h + h²
[f(3+h) - f(3)]/h = (6h + h²)/h = 6 + h
h sayısı 0'a yaklaşırken 6 + h ifadesi 6'ya yaklaşır. O hâlde f'(3) = 6 bulunur.
Sonucu kuralla da kontrol edebilirsin: (x²)' = 2x olduğundan f'(3) = 2·3 = 6 çıkar.
Bir fonksiyonun bir noktada türevi olması için önce o noktada sürekli olması gerekir. Ama süreklilik tek başına yetmez. Sol türev ile sağ türev de birbirine eşit olmalıdır.
Kural: f fonksiyonu x = a noktasında sürekliyse ve bu noktadaki sol türevi sağ türevine eşitse f, x = a'da türevlenebilirdir. Nedeni şu: türev bir limittir ve limitin var olması için soldan ve sağdan aynı değere yaklaşılması gerekir.
Örnek (12. sınıf düzeyi): f(x) = |x| fonksiyonunu x = 0 noktasında inceleyelim. f(0) = 0 ve bu noktadaki limit de 0 olduğu için fonksiyon süreklidir.
x < 0 için f(x) = -x olduğundan sol türev -1'dir.
x > 0 için f(x) = x olduğundan sağ türev +1'dir.
-1 ile +1 eşit değildir. Bu yüzden f(x) = |x| fonksiyonu x = 0 noktasında türevlenebilir değildir.
Aralıkta türevlenebilirlik ise aralığın her noktasında türevin bulunması demektir. Polinom fonksiyonların grafiğinde kopukluk ve köşe olmaz; bu yüzden polinomlar her açık aralıkta türevlenebilir. Örneğin f(x) = |x| fonksiyonu (0, 5) aralığında türevlenebilirdir, (-2, 2) aralığında ise değildir. Çünkü ikinci aralık, türevin olmadığı x = 0 noktasını içerir.
Dikkat: Grafikte keskin köşe, kopukluk ya da dikey teğet gördüğün noktada türev yoktur. Katlanmış bir kâğıdın kat yerini düşün: tam o noktada tek bir eğim söyleyemezsin.
İşte türev almada bilmeniz gereken temel kurallar ve formüller:
Kural | Formül | Örnek |
Sabit Türev | c' = 0 | 9 → 0 |
Üslü Türev | (xⁿ)' = n·xⁿ⁻¹ | x⁵ → 5x⁴ |
Çarpım Türevi | (u·v)' = u'v + uv' | (x²·sin x)' |
Bölüm Türevi | (u/v)' = (u'v - uv')/v² | (x³/tan x)' |
Zincir Kuralı | f(g(x))' = f'(g(x))·g'(x) | f(x²)' |
Tan Türevi | (tan x)' = sec²x | tan 3x → 3sec²(3x) |
Bu tablo, sınav sırasında hızlıca hatırlamanız için mini bir formül cep kartı gibidir. Şimdi her kuralı detaylı inceleyelim.
Üslü fonksiyonların türevi, türev almanın en temel kuralıdır:
Formül: (xⁿ)' = n·xⁿ⁻¹
Yani üssü önüne çarpıp, üssü 1 azaltıyoruz.
Örnek 1 (Kolay):
f(x) = x⁵
f'(x) = 5·x⁵⁻¹ = 5x⁴
Örnek 2 (Orta):
f(x) = 3x⁴ - 2x³ + 5x
f'(x) = 3·4x³ - 2·3x² + 5·1
f'(x) = 12x³ - 6x² + 5
Örnek 3 (Karma):
f(x) = 2x⁻² + x^(1/2)
f'(x) = 2·(-2)x⁻³ + (1/2)x^(-1/2)
f'(x) = -4x⁻³ + (1/2)x^(-1/2)
Negatif ve kesirli üslerde de aynı kural geçerli. Sadece dikkatli olmak gerekiyor.
İki fonksiyonun çarpımının türevini alırken çok dikkatli olmalısınız. Çarpımın türevi, türevlerin çarpımı DEĞİLDİR!
Formül: (u·v)' = u'v + uv'
Yani: İlkinin türevi × İkinci + İlk × İkincinin türevi
Örnek 1:
f(x) = x²·cos x
u = x² → u' = 2x
v = cos x → v' = -sin x
f'(x) = (2x)·(cos x) + (x²)·(-sin x)
f'(x) = 2x·cos x - x²·sin x
Örnek 2:
f(x) = (x+1)(x-2)
Burada iki yol var:
Yol 1 (Açarak):
f(x) = x² - 2x + x - 2 = x² - x - 2
f'(x) = 2x - 1
Yol 2 (Çarpım kuralı ile):
u = x+1 → u' = 1
v = x-2 → v' = 1
f'(x) = (1)·(x-2) + (x+1)·(1)
f'(x) = x - 2 + x + 1 = 2x - 1
Her iki yöntem de aynı sonucu veriyor. Basit çarpımlarda açmak daha kolay ama karmaşık fonksiyonlarda çarpım kuralı kullanmak zorundasınız.
Bölüm türevi, öğrencilerin en çok hata yaptığı konulardan biri. Formülü ezberlemek yerine mantığını anlamak önemli.
Formül: (u/v)' = (u'v - uv')/v²
Hafıza kuralı: "Yukarının türevi × Aşağı - Yukarı × Aşağının türevi, tümü aşağının karesi"
Örnek 1:
f(x) = x³/sin x
u = x³ → u' = 3x²
v = sin x → v' = cos x
f'(x) = (3x²·sin x - x³·cos x)/(sin²x)
f'(x) = (3x²·sin x - x³·cos x)/sin²x
Örnek 2:
f(x) = (2x+1)/(x²)
u = 2x+1 → u' = 2
v = x² → v' = 2x
f'(x) = (2·x² - (2x+1)·2x)/(x²)²
f'(x) = (2x² - 4x² - 2x)/x⁴
f'(x) = (-2x² - 2x)/x⁴ = (-2x - 2)/x³
Trigonometrik türevler, AYT'de çok sık çıkan ve mutlaka ezberlenmesi gereken formüllerdir:
Temel Trigonometrik Türevler:
Tan türevi, sınavlarda en çok sorulan trigonometrik türevdir.
Örnek 1:
f(x) = tan x
f'(x) = sec²x = 1/cos²x
Örnek 2:
f(x) = tan(3x)
Burada zincir kuralı devreye girer:
İç fonksiyon: g(x) = 3x → g'(x) = 3
Dış fonksiyon: tan u → türevi: sec²u
f'(x) = sec²(3x) · 3 = 3sec²(3x)
Örnek 3:
f(x) = 2tan x + sin x
f'(x) = 2·sec²x + cos x = 2sec²x + cos x
(tan x)' = sec²x = 1/cos²x formülü kullanılır. İç içe fonksiyonlarda zincir kuralı eklenir: (tan 3x)' = 3sec²(3x)

Bu, öğrencilerin internette en çok aradığı türev konularından biri. "f kare x'in türevi nasıl alınır?" sorusunun iki farklı yaklaşımı var.
Eğer f(x) fonksiyonu basitse, önce f(x²)'yi yazıp sonra türev alabiliriz.
Örnek:
f(x) = x³
f(x²) = (x²)³ = x⁶
Şimdi türev alalım:
[f(x²)]' = (x⁶)' = 6x⁵
Daha genel yöntem zincir kuralını kullanmaktır:
Formül: [f(g(x))]' = f'(g(x))·g'(x)
Örnek:
f(x) = 3x² + 1
f(x²) = 3(x²)² + 1 = 3x⁴ + 1
Zincir kuralı ile:
g(x) = x² → g'(x) = 2x
f'(x) = 6x
[f(x²)]' = f'(x²)·(x²)'
[f(x²)]' = 6(x²)·2x = 6x²·2x = 12x³
Direkt türev alarak kontrol:
(3x⁴ + 1)' = 12x³ ✓
İki yöntem vardır: (1) Önce f(x²)'yi açıp direkt türev almak, (2) Zincir kuralı ile f'(x²)·2x şeklinde almak. Her iki yöntem de aynı sonucu verir.
Karmaşık bir fonksiyonun türevini alırken şu adımları izleyin:
Adım 1: Fonksiyonun yapısını belirleyin (toplam mı, çarpım mı, bölüm mü, iç içe mi?)
Adım 2: Hangi kuralı kullanacağınıza karar verin:
Adım 3: Türev alırken yazım hatalarına dikkat edin (özellikle eksi işaretleri)
Adım 4: Sonucu sadeleştirin
Şimdi farklı zorluk seviyelerinde örnekler çözelim:
Örnek 1 (Kolay):
f(x) = x⁵ - 3x² + 7
f'(x) = 5x⁴ - 6x
Örnek 2 (Orta - Çarpım):
f(x) = (x² + 1)(x - 3)
u = x² + 1 → u' = 2x
v = x - 3 → v' = 1
f'(x) = 2x·(x-3) + (x²+1)·1
f'(x) = 2x² - 6x + x² + 1
f'(x) = 3x² - 6x + 1
Örnek 3 (Orta - Bölüm):
f(x) = (sin x)/(x²)
u = sin x → u' = cos x
v = x² → v' = 2x
f'(x) = (cos x·x² - sin x·2x)/(x⁴)
f'(x) = (x·cos x - 2sin x)/x³
Örnek 4 (Zor - Trigonometrik + Zincir):
f(x) = tan(2x + 1)
İç fonksiyon: 2x + 1 → türevi: 2
Dış fonksiyon: tan u → türevi: sec²u
f'(x) = sec²(2x+1) · 2 = 2sec²(2x+1)
Örnek 5 (AYT Seviyesi - Karma Zincir):
f(x) = (3x² + 1)³
İç fonksiyon: u = 3x² + 1 → u' = 6x
Dış fonksiyon: u³ → türevi: 3u²
f'(x) = 3(3x² + 1)² · 6x
f'(x) = 18x(3x² + 1)²
Türev alırken en çok yapılan hataları bilmek, sizi bu tuzaklardan korur: çarpım türevini yanlış almak, bölüm kuralında sırayı karıştırmak, zincir kuralını unutmak ve trigonometrik türevlerde işaret hataları en yaygın hatalardır.
Hata 1: Çarpımın türevini, türevlerin çarpımı olarak almak
❌ (x²·sin x)' = 2x·cos x
✓ (x²·sin x)' = 2x·sin x + x²·cos x
Hata 2: Sabit terimin türevini almayı unutmak
✓ (x² + 5)' = 2x + 0 = 2x
Hata 3: Bölüm kuralında pay ve paydayı karıştırmak
Formül: (u'v - uv')/v² (sırayı değiştirmeyin!)
Hata 4: Zincir kuralını unutmak
❌ (sin(2x))' = cos(2x)
✓ (sin(2x))' = cos(2x) · 2 = 2cos(2x)
Hata 5: Trigonometrik türevlerde işaret hatası
(cos x)' = -sin x (eksi işaretini unutmayın!)
Sınava girerken aklınızda olması gereken özet tablo:
Fonksiyon | Türev |
c (sabit) | 0 |
xⁿ | n·xⁿ⁻¹ |
sin x | cos x |
cos x | -sin x |
tan x | sec²x |
eˣ | eˣ |
ln x | 1/x |
u·v | u'v + uv' |
u/v | (u'v - uv')/v² |
Temel türev kuralları: sabit türev (c'=0), üslü türev (xⁿ'=n·xⁿ⁻¹), çarpım kuralı (u'v+uv'), bölüm kuralı [(u'v-uv')/v²], zincir kuralı ve trigonometrik türevlerdir.
Türev alma kurallarını öğrenmek, düzenli pratik ve bol soru çözümüyle mümkün. Bu yazıda öğrendiğiniz formülleri bir kağıda not alın, günde en az 5-10 türev sorusu çözün. https://www.tahtaapp.com/'te türev konusunda binlerce soru ve detaylı video çözümler sizi bekliyor. Başarılar!
Çözemediğin soruların fotoğrafını Tahta'nın soru çözme uygulaması ile öğretmenlere gönderebilirsin.
Temel türev kuralları şunlardır: sabit türev (c'=0), üslü türev (xⁿ'=n·xⁿ⁻¹), çarpım kuralı (u'v+uv'), bölüm kuralı [(u'v-uv')/v²], zincir kuralı ve trigonometrik türevler. Bir fonksiyonun yapısına göre (toplam, çarpım, bölüm ya da iç içe) hangi kuralın kullanılacağına karar verilir ve işlem buna göre yapılır.
İki yöntem vardır. Birincisinde önce f(x²) ifadesini açıp sonra türev alırsın. İkincisinde zincir kuralını kullanır, f'(x²)·2x biçiminde hesaplarsın. Fonksiyon basitse açarak türev almak daha hızlıdır. Fonksiyonun açık hâli verilmemişse ya da açması uzun sürüyorsa zincir kuralı işini kolaylaştırır. Her iki yöntem de aynı sonucu verir; örneğin f(x) = 3x² + 1 için sonuç 12x³ çıkar.
Tanjantın türevi (tan x)' = sec²x = 1/cos²x formülüyle bulunur. İçeride x yerine başka bir ifade varsa zincir kuralı devreye girer ve iç fonksiyonun türevi çarpan olarak yazılır. Örneğin (tan 3x)' = 3sec²(3x) olur, çünkü 3x ifadesinin türevi 3'tür. Aynı yolla tan(2x + 1) fonksiyonunun türevi 2sec²(2x + 1) çıkar. İç fonksiyonun türevini yazmayı unutmak sık görülen bir hatadır.
Zincir kuralı, bir fonksiyonun içine başka bir fonksiyon yazıldığında, yani bileşke fonksiyonlarda kullanılır. Kural [f(g(x))]' = f'(g(x))·g'(x) biçimindedir: önce dış fonksiyonun türevini alır, içeriye dokunmazsın, sonra iç fonksiyonun türeviyle çarparsın. Örneğin (3x² + 1)³ ifadesinde dış fonksiyon küp, iç fonksiyon 3x² + 1 olur ve türev 18x(3x² + 1)² çıkar.
En yaygın hatalar şunlardır: çarpımın türevini türevlerin çarpımı sanmak, bölüm kuralında pay ve payda sırasını karıştırmak, zincir kuralında iç fonksiyonun türevini unutmak ve trigonometrik türevlerde işareti yanlış yazmak. Örneğin (cos x)' = -sin x eşitliğindeki eksi sık atlanır. Her soruda önce fonksiyonun yapısını belirleyip u ile v'yi ayrı yazarsan ve sonucu sadeleştirmeden önce işaretleri kontrol edersen bu hatalar belirgin biçimde azalır.
Bir fonksiyon bir noktada sürekli değilse ya da o noktadaki sol türevle sağ türev birbirine eşit değilse türevlenebilir değildir. Örneğin f(x) = |x| fonksiyonunda x = 0 noktasında sol türev -1, sağ türev +1 çıktığı için fonksiyon bu noktada türevlenemez. Grafikte keskin köşe olması da bu durumun işaretidir.
Türev konusu, önceki müfredata göre 12. sınıf matematik dersinde Türev ünitesinde ve okullarda genellikle 19. haftada, yani 8-12 Şubat tarihleri arasında işlenir. Bu ünitede öğrenciler önce türev kavramını, ardından türevlenebilirlik şartını, sonra çarpım-bölüm kurallarını ve en son zincir kuralını sırasıyla öğrenir.