Logaritma kuralları, logaritma özellikleri olarak da bilinen ve işlemleri kolaylaştıran eşitliklerdir. Logaritmada çarpma toplamaya, bölme çıkarmaya dönüşür: (1) logₐ(x·y) = logₐx + logₐy, (2) logₐ(x/y) = logₐx − logₐy, (3) logₐ(xⁿ) = n·logₐx. Ayrıca logₐ1 = 0 ve logₐa = 1 eşitlikleri, a > 0 ve a ≠ 1 olan her taban için geçerlidir.
Güncelleme: Ekim 2026
Logaritma konusu, TYT ve AYT matematik sınavlarında karşına sıkça çıkan ve bir kez mantığı oturduğunda çok hızlı çözüm sağlayan bir konudur. Ancak birçok öğrenci çarpım ve bölüm kurallarını karıştırdığı için bu konuda zaman kaybeder. Bu yazıda logaritmanın özelliklerini, çarpım ve bölüm kurallarını, temel formülleri ve sık yapılan hataları net örneklerle anlatıyoruz.
Logaritmanın özellikleri konusu iki farklı sınıfta karşına çıkar. 11. sınıfta "Nicelikler ve Değişimler" ünitesinde f(x) = logₐx biçimindeki logaritmik fonksiyonun nitel özelliklerini ve bu fonksiyondan türeyen g(x) = k · f(mx ± r) ± s dönüşümlerini öğrenirsin. 12. sınıfta ise "Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar" ünitesinde logaritma fonksiyonunu üstel fonksiyonla ilişkilendirmeyi, 10 ve e tabanında logaritma fonksiyonunu tanımlamayı ve logaritmanın özelliklerini kullanarak işlem yapmayı görürsün. Aşağıdaki kazanımlar bu yazıda karşılanır:
Logaritma, üslü sayıların ters işlemidir. Yani bir sayının başka bir sayıya göre kaçıncı kuvveti olduğunu bulmamızı sağlar. Kısaca logaritma, üslü bir eşitliği farklı bir biçimde yazmanın yoludur.
Logaritmanın tanımı şöyledir:
a^x = b ⇔ logₐb = x – logaritmanın temel tanımı
Burada:
Örneğin 2³ = 8 olduğundan log₂8 = 3 olur. Bu eşitlik, üs ve logaritma arasındaki doğrudan bağlantıyı gösterir. Yani logaritma, "a sayısını hangi kuvvete çıkarırsam b elde ederim?" sorusunun cevabıdır.
Bir logaritmanın tanımlı olması için üç koşul gerekir: taban a > 0 olmalı, taban 1'e eşit olmamalı ve logaritması alınan sayı b > 0 olmalıdır. Denklem çözerken bulduğun her kökü bu koşullarla kontrol etmelisin.
Mantık: ax her zaman pozitif çıkar; bu yüzden b = ax de pozitif olmalıdır. Taban 1 olursa 1x her zaman 1 olur ve 1 dışındaki hiçbir b değerini üretemez.
Örnek: f(x) = log_(x−3)(2x + 8) fonksiyonunun tanım kümesini bulalım.
Üç koşulun kesişimi x > 3 ve x ≠ 4 demektir. Tanım kümesi (3, 4) ∪ (4, ∞) aralığıdır.
Logaritmanın özellikleri, işlemleri çok daha hızlı yapmamızı sağlayan kurallardır. Bu kurallar sayesinde çarpma toplamaya; bölme çıkarmaya dönüşür. Karmaşık görünen logaritma ifadeleri, bu kurallar yardımıyla saniyeler içinde sadeleştirilebilir.
İşte en temel logaritma kuralları:
| Kural | Formül | Ne zaman kullanılır? | Sık yapılan hata |
|---|---|---|---|
| Çarpım | logₐ(x·y) = logₐx + logₐy | Logaritmanın içinde çarpma varsa | log(x+y) = logx + logy yazmak |
| Bölüm | logₐ(x/y) = logₐx − logₐy | Logaritmanın içinde bölme varsa | Çıkarma yerine toplama yazmak |
| Üs | logₐ(xⁿ) = n·logₐx | Logaritmanın içinde üs varsa | Üssü çarpan olarak dışarı almayı unutmak |
| Taban değiştirme | logₐb = log_c b / log_c a | Tabanlar farklı ve ortak taban gerekiyorsa | Pay ile paydayı ters yazmak |
| Taban eşit sayı | logₐa = 1 | Logaritmanın içi tabanın kendisiyse | Sonucu a yazmak |
| Birim sayı | logₐ1 = 0 | Logaritmanın içi 1 ise | Sonucu 1 yazmak |
| Üstel ters işlem | a^(logₐb) = b | Üstel ifadenin üssü bir logaritma ise | Sonucu logₐb olarak bırakmak |
| Taban kuvveti | log_(aᵐ) x = (1/m)·logₐx | Taban bir kuvvet biçimindeyse | (1/m) yerine m yazmak |
Şimdi bu kuralları tek tek inceleyelim.
Çarpımın logaritması, logaritma çarpma bölme işlemlerinde en çok kullanılan kuraldır. Formülü şöyledir:
logₐ(x · y) = logₐx + logₐy – çarpımın logaritması formülü
Yani iki sayının çarpımının logaritması, bu sayıların logaritmalarının toplamına eşittir.
Üslü sayılarda aynı tabana sahip ifadeler çarpılırken üsler toplanır: a^m · a^n = a^(m+n). Logaritma da bu işlemi tersine çevirir. Dolayısıyla çarpmayı toplamaya dönüştürür. Bu sayede karmaşık görünen çarpım ifadeleri kolayca parçalanabilir ve sınavda zaman kazandırır.
Örnek 1: log₂(8 · 4) = log₂8 + log₂4 = 3 + 2 = 5
Örnek 2: log(20) = log(4 · 5) = log4 + log5
Örnek 3: log₃(9 · 27) = log₃9 + log₃27 = 2 + 3 = 5
Örnek 4: log₅(25 · 5) = log₅25 + log₅5 = 2 + 1 = 3
Bölümün logaritması kuralı, çarpım kuralının tam zıttıdır. Formülü şöyledir:
logₐ(x / y) = logₐx − logₐy – bölümün logaritması formülü
Yani iki sayının bölümünün logaritması, bu sayıların logaritmalarının farkına eşittir.
Üslü sayılarda aynı tabana sahip ifadeler bölünürken üsler çıkarılır: a^m / a^n = a^(m−n). Logaritma da bu mantıkla bölmeyi çıkarmaya dönüştürür. Bu kural özellikle kesirli logaritma ifadelerini sadeleştirmek için çok kullanışlıdır.
Örnek 1: log₂(16 / 4) = log₂16 − log₂4 = 4 − 2 = 2
Örnek 2: log(1000 / 10) = log1000 − log10 = 3 − 1 = 2
Örnek 3: log₅(125 / 25) = log₅125 − log₅25 = 3 − 2 = 1
Logaritma sorularında kullanman gereken bazı temel logaritma formülleri vardır. Bu formülleri ezberlemek yerine mantığını anlamak her zaman daha faydalıdır.
Her tabanın logaritmasında 1 sayısının sonucu 0'dır. Çünkü herhangi bir sayının sıfırıncı kuvveti 1'e eşittir (a⁰ = 1). Örneğin log₇1 = 0 olur.
Bir sayının kendi tabanındaki logaritması 1'e eşittir. Çünkü a¹ = a'dır. Örneğin log₅5 = 1, log₁₀10 = 1 olur.
Tabanı aynı olan üslü ifadenin logaritması, üssün kendisine eşittir. Örneğin log₂(2⁷) = 7 olur. Bu kural özellikle sadeleştirme sorularında çok işine yarayacak.
Bir sayının logaritmasının üssü olarak alınması, sayının kendisini verir. Örneğin 3^(log₃5) = 5 olur.
Logaritma hesaplama yaparken sorunun içindeki ifadeye bakarak hangi kuralı kullanacağını belirlersin. İşte pratik yaklaşım:
Logaritmanın içinde çarpma varsa ifadeyi iki ayrı logaritmaya bölüp toplarsın. Örneğin log₂(6 · 8) = log₂6 + log₂8 şeklinde parçalanır.
Logaritmanın içinde bölme varsa ifadeyi iki ayrı logaritmaya bölüp çıkarırsın. Örneğin log(100 / 5) = log100 − log5 olur.
Logaritmanın içinde üs varsa bu üssü logaritmanın önüne çarpan olarak alırsın. Örneğin log₂(4³) = 3 · log₂4 = 3 · 2 = 6 olur.
Bu bölüm tamamen uygulama odaklıdır. Soruyu gördüğünde hangi kuralı seçeceğini hızlıca anlamalısın. İşte basit bir karar haritası:
İfadenin içinde çarpma varsa, logaritmayı toplama olarak açarsın. Bu, en sık karşılaşacağın durumdur.
İfadenin içinde bölme varsa, logaritmayı çıkarma olarak açarsın. Özellikle kesirli ifadelerde bu kuralı refleks haline getirmelisin.
İfadenin içinde üs varsa, üssü logaritmanın önüne çarpan olarak alırsın: logₐ(x^n) = n · logₐx. Bu kural, hesaplamanı çok hızlandırır.
Logaritma aslında üslü ifadelerin ters işlemidir. Üslü sayılar bir sayının kaçıncı kuvveti olduğunu verirken, logaritma bize o kuvvetin kendisini bulmamızı sağlar. Bu yüzden logaritma kurallarının çoğu doğrudan üslü sayı kurallarından türetilmiştir:
Bu ilişkiyi kavradığında logaritma kurallarını ezberlemene gerek kalmaz, mantıkla çözersin.
Logaritma fonksiyonu, f(x) = logₐx kuralıyla tanımlanan ve tanım kümesi x > 0 olan bir fonksiyondur. 12. sınıfta bu fonksiyonu üstel fonksiyonla ilişkilendirmeyi ve 10 ile e tabanında tanımlamayı öğrenirsin.
g(x) = aˣ üstel fonksiyonu ile f(x) = logₐx logaritma fonksiyonu birbirinin tersidir. Bir üstel denklemde bilinmeyen üste yazıldığında, o denklemi logaritma yardımıyla çözersin.
Mantık: Üstel fonksiyon "taban ve üs verildiğinde sonucu" bulur; logaritma fonksiyonu ise "taban ve sonuç verildiğinde üssü" bulur. Bu yüzden ikisi birbirinin tersidir.
12. sınıf düzeyi örnek: Bir bakteri kültürü başlangıçta 2 birim ve her saat 2 katına çıkıyor. Popülasyon N(t) = 2 · 2^t formülüyle modellenir. Popülasyonun 64 birime ulaşması kaç saat sürer?
Çözüm: 2 · 2^t = 64 → 2^t = 32 → t = log₂32 = 5. Yani popülasyon 5 saat sonra 64 birime ulaşır.
Taban yazılmadan "log x" şeklinde yazılan logaritma, 10 tabanlı logaritmadır: log x = log₁₀x. Taban e (Euler sayısı, yaklaşık 2,718) olduğunda ise "ln x" yazılır ve doğal logaritma olarak adlandırılır: ln x = logₑx.
Kural: log ifadesinde taban her zaman 10, ln ifadesinde taban her zaman e kabul edilir; bu iki gösterim sınavlarda taban yazılmadan doğrudan kullanılır.
12. sınıf düzeyi örnek: log 0,01 ve ln(e³) ifadelerinin değerini bul.
Çözüm: log 0,01 = log(10⁻²) = −2. ln(e³) = 3, çünkü logₐ(a^x) = x kuralı burada da geçerlidir.
Günlük hayattan: Deprem büyüklüğü (Richter ölçeği) ve ses şiddeti (desibel) gibi ölçümler 10 tabanlı logaritma ile hesaplanır; bu yüzden log fonksiyonu yalnız sınav sorusu değil, gerçek ölçüm birimlerinde de kullanılır.
11. sınıfta f(x) = logₐx referans fonksiyonunun grafik davranışını ve bu fonksiyondan türeyen g(x) = k · f(mx ± r) ± s dönüşümlerini incelersin. Bu bölümde ikisini de örnekle görürsün.
f(x) = logₐx fonksiyonunun tanım kümesi x > 0, değer kümesi ise tüm reel sayılardır (ℝ). Grafiği hiçbir zaman y eksenini kesmez, ancak (1, 0) noktasından geçer çünkü logₐ1 = 0'dır. Düşey asimptotu x = 0 doğrusudur, yani y ekseni.
Fonksiyonun artan ya da azalan olması tabana bağlıdır. Taban 1'den büyükse fonksiyon artandır; taban 0 ile 1 arasındaysa fonksiyon azalandır.
| Özellik | a > 1 | 0 < a < 1 |
|---|---|---|
| Fonksiyonun davranışı | Artandır | Azalandır |
| Tanım kümesi | x > 0 | x > 0 |
| Değer kümesi | ℝ | ℝ |
| Grafiğin geçtiği nokta | (1, 0) | (1, 0) |
| Düşey asimptot | x = 0 | x = 0 |
Dikkat: Eşitsizlik yönü tabana göre değişir. a > 1 ise logₐx₁ < logₐx₂ eşitsizliği x₁ < x₂ anlamına gelir. 0 < a < 1 ise aynı eşitsizlik x₁ > x₂ anlamına gelir.
Referans fonksiyon f(x) = logₐx üzerinde k, m, r, s değerleriyle yapılan değişiklikler grafiği öteler, yansıtır ya da gerer. k katsayısı grafiği dikey olarak gerer ya da daraltır; k negatifse grafik x eksenine göre yansır. mx ± r ifadesi grafiği yatay olarak öteler, s ise dikey ötelemeyi belirler. m negatifse grafik y eksenine göre yansır.
11. sınıf düzeyi örnek: g(x) = 2 · log₂(x − 1) + 3 fonksiyonunun tanım kümesini bul ve g(3) değerini hesapla.
Çözüm: Tanım kümesi için x − 1 > 0 olmalı, yani x > 1'dir. Asimptot da x = 1 doğrusuna kayar. g(3) = 2 · log₂(3 − 1) + 3 = 2 · log₂2 + 3 = 2 · 1 + 3 = 5 bulunur.
Dikkat: Yatay öteleme yönünü belirlerken işarete dikkat et; f(x − r) grafiği sağa, f(x + r) grafiği sola kaydırır.
Sınavda logaritma soruları çoğunlukla sadeleştirme ve denklem biçiminde gelir. İki tipi de birlikte çözelim.
Örnek: log₂48 − log₂6 + log₂4 = ? ifadesinin değerini bulalım.
Örnek: log₂(x − 3) + log₂(x + 3) = 4 ise x kaçtır?
Cevap: x = 5.
Mantık: Bulduğun kökü logaritmanın içine koyup kontrol etmezsen yanlış cevaba ulaşırsın.
Taban değiştirme kuralı, logₐb = log_c b / log_c a eşitliğidir. Tabanlar farklıysa hepsini ortak bir tabana çevirirsin, çünkü çarpım ve bölüm kuralları yalnız aynı tabanda çalışır.
Örnek: log₃5 · log₅27 = ? ifadesinin değerini bulalım.
Hatırlatma: Çarpım gördüğünde toplama, bölme gördüğünde çıkarma aklına gelsin. Kuralı karıştırırsan logaritmanın içine bak: x · y ise toplama, x / y ise çıkarma yazarsın.
Bu kesinlikle yanlıştır. Logaritma sadece çarpımı toplamaya, bölümü çıkarmaya çevirir. Toplamın logaritması için böyle bir kural yoktur. log(x + y) ifadesini parçalayamazsın.
logₐ(x / y) ifadesini yanlışlıkla logₐx + logₐy olarak yazmak yaygın bir hatadır. Doğrusu çıkarmadır.
logₐ(x^n) = n · logₐx'tir. Burada üs sadece logaritmanın içindeki sayıya aittir; dışarı alındığında işaret değiştirilmez.
Her logaritmanın bir tabanı vardır. Eğer taban yazılmamışsa taban 10 kabul edilir (log x), "ln" yazıyorsa taban e'dir (doğal logaritma).
log2 · log3 ile log(2 · 3) aynı şey değildir. Kuralları uygularken parantezin içine ve dışına dikkat etmek çok önemlidir.
Taban değiştirme kuralı logₐb = log_c b / log_c a biçimindedir. Payı ve paydayı ters yazıp log a / log b demek yanlıştır; doğrusu log b / log a'dır. Örneğin log₄8 = log₂8 / log₂4 = 3 / 2 olur, çünkü 4^(3/2) = 8'dir.
Örnek 1 (Çarpım): log₃(9 · 3) = log₃9 + log₃3 = 2 + 1 = 3
Örnek 2 (Bölüm): log₂(32 / 8) = log₂32 − log₂8 = 5 − 3 = 2
Örnek 3 (Üslü): log₅(25²) = 2 · log₅25 = 2 · 2 = 4
Örnek 4 (Sadeleştirme): log6 + log5 − log3 = log((6 · 5) / 3) = log10 = 1
1. log₂(16 · 4) kaça eşittir? Çözüm: log₂16 + log₂4 = 4 + 2 = 6
2. log(1000 / 10) kaça eşittir? Çözüm: log1000 − log10 = 3 − 1 = 2
3. log₃(27²) kaça eşittir? Çözüm: 2 · log₃27 = 2 · 3 = 6
4. log4 + log25 kaça eşittir? Çözüm: log(4 · 25) = log100 = 2
5. logₐa⁵ + logₐ1 kaça eşittir? Çözüm: 5 + 0 = 5
Konuyu kısa ve net anlatımlarla tekrar etmek için Tahta'daki konu anlatım videoları sayfasına göz atabilirsin. Bu konuyu kendi oluşturacağın testle pekiştirmek için Tahta'da online test çöz sayfasına göz atabilirsin.
Logaritma, üslü ifadelerin ters işlemidir. a üzeri x eşittir b olduğunda bu ilişki logₐb eşittir x biçiminde yazılır. Yani logaritma, "a sayısını hangi kuvvete çıkarırsam b elde ederim" sorusunun cevabıdır. Taban yazılmazsa 10 kabul edilir, "ln" yazılırsa taban e olur. Bu tanım, çarpım ve bölüm kuralları dahil tüm logaritma işlemlerinin temelidir.
Logaritmanın dört temel kuralı vardır. Çarpımın logaritması, logaritmaların toplamına eşittir: logₐ(x·y) eşittir logₐx artı logₐy. Bölümün logaritması ise farka eşittir: logₐ(x/y) eşittir logₐx eksi logₐy. Üslü ifadenin logaritmasında üs, çarpan olarak dışarı alınır. Ayrıca logₐ1 her zaman sıfır, logₐa her zaman bire eşittir. Bu kurallar sınavda işlemi hızlandırır.
Çarpımın logaritması kuralı, logₐ(x·y) eşittir logₐx artı logₐy biçiminde ifade edilir. Yani iki sayının çarpımının logaritması, bu sayıların logaritmalarının toplamına eşittir. Bu kural, üslü sayılarda aynı tabanlı çarpımda üslerin toplanması kuralından türer. Örneğin log₂(8·4) eşittir log₂8 artı log₂4 eşittir 3 artı 2 eşittir 5 bulunur. Sınavda karmaşık çarpımları parçalamak için kullanılır.
Bölümün logaritması kuralı, logₐ(x/y) eşittir logₐx eksi logₐy biçiminde ifade edilir. Yani iki sayının bölümünün logaritması, bu sayıların logaritmalarının farkına eşittir. Bu kural, üslü sayılarda aynı tabanlı bölmede üslerin çıkarılması kuralından türer. Örneğin log₂(16/4) eşittir log₂16 eksi log₂4 eşittir 4 eksi 2 eşittir 2 bulunur. Kesirli logaritma ifadelerini sadeleştirirken sık kullanılır.
Logaritma işlemi yaparken önce ifadenin içindeki yapıya bakılır. Çarpma varsa logaritma toplama olarak açılır, bölme varsa çıkarma olarak açılır. Üs varsa üs, logaritmanın önüne çarpan olarak alınır. Sonuç genellikle logₐ1 eşittir 0 ve logₐa eşittir 1 gibi özel eşitliklerle sadeleştirilir. Bu adımları sırayla uygulamak, karmaşık logaritma ifadelerini hızlıca çözmeni sağlar.
En temel logaritma formülleri şunlardır: logₐ(x·y) eşittir logₐx artı logₐy, logₐ(x/y) eşittir logₐx eksi logₐy, logₐ(x^n) eşittir n çarpı logₐx. Ayrıca logₐ1 her zaman sıfır, logₐa her zaman birdir. logₐ(a^x) eşittir x ve a^(logₐx) eşittir x özdeşlikleri de sık kullanılan formüllerdendir. Bu formülleri ezberlemek yerine üslü sayı kurallarından türetmek daha kalıcıdır.
Logaritma yalnızca çarpımı toplamaya, bölümü çıkarmaya dönüştürür; toplamın logaritması için böyle bir kural yoktur. Bu yüzden log(x+y) ifadesi logx artı logy'ye eşit değildir ve parçalanamaz. Öğrenciler bu iki durumu sık karıştırır çünkü çarpım kuralı toplamaya benzer görünür. Doğru yaklaşım, önce parantez içindeki toplamı tek bir sayıya indirip sonra logaritmasını almaktır.
Logaritma fonksiyonu f(x) eşittir logₐx ile üstel fonksiyon g(x) eşittir a üzeri x birbirinin tersidir. Üstel fonksiyon taban ve üs verildiğinde sonucu bulurken, logaritma fonksiyonu taban ve sonuç verildiğinde üssü bulur. Bu yüzden bilinmeyeni üste bulunan denklemler logaritma alınarak çözülür. 12. sınıfta bu ilişki, büyüme ve azalma problemlerinde sıkça karşına çıkar.
Logaritmada çarpma, çarpımın logaritması kuralıyla yapılır: logₐ(x·y) eşittir logₐx artı logₐy. Yani logaritmanın içindeki çarpımı iki ayrı logaritmanın toplamı olarak yazarsın. Örneğin log₂(8·4) eşittir log₂8 artı log₂4 eşittir 3 artı 2 eşittir 5 bulunur. Bu kural, aynı tabanlı üslü sayılar çarpılırken üslerin toplanmasından türer. Dikkat et, log2 çarpı log3 ifadesi bu kuralla sadeleşmez.
Logaritmada toplama, iki logaritmanın toplamını tek logaritmaya çevirmektir. Aynı tabanlı iki logaritma toplanırken içteki sayılar çarpılır: logₐx + logₐy = logₐ(x·y). Örneğin log₂4 + log₂8 = log₂(4·8) = log₂32 = 5 bulunur. Bu, çarpımın logaritması kuralının tersidir. Bu işlemi sınavda uzun ifadeleri sadeleştirmek için kullanırsın.