
Dikdörtgenler prizması, günlük hayatta en çok karşılaştığımız üç boyutlu cisimlerden biridir. Bir ayakkabı kutusu, buzdolabı ya da kalın bir kitap… hepsi birer dikdörtgenler prizmasıdır. Bu yazıda dikdörtgenler prizmasının hacmini ve alanını adım adım nasıl bulacağını öğrenecek, en çok karıştırılan hacim–alan farkını netleştirecek ve çözümlü örneklerle konuyu pekiştireceksin.
Dikdörtgenler prizmasının hacmi ve yüzey alanı 7. sınıf matematikte işlenir. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli programında "Geometrik Nicelikler" temasının içindedir. Okulda genellikle 9. haftada, 9–13 Kasım arasında karşına çıkar. Bu yazıdaki bölümler, o haftada öğrenmen beklenen her şeyi karşılar.
Dikdörtgenler prizması, altı yüzünün tamamı dikdörtgen olan üç boyutlu bir geometrik cisimdir. Karşılıklı yüzleri birbirine eş ve paraleldir. Bir kutuyu düşün: ön ve arka yüzü aynı, üst ve alt yüzü aynı, sağ ve sol yüzü aynıdır. İşte bu yapı, onu diğer geometrik cisimlerden ayırır.
Etrafına dikkatle baktığında dikdörtgen prizmaya örnekleri kolayca görebilirsin: bir ayakkabı kutusu, kalın bir kitap, dolap, buzdolabı, tuğla ve hatta odanın kendisi. Tüm bu nesnelerin ortak özelliği, altı yüzünün de dikdörtgen olması ve uzunluk, genişlik, yükseklik olmak üzere üç ölçüye sahip olmasıdır.
Hacim ve alan hesaplarına geçmeden önce, bu cismin temel sayısal özelliklerini bilmek işini kolaylaştırır.
Hacim, bir cismin kapladığı yerdir; yani içine ne kadar şey sığabileceğinin ölçüsüdür. Dikdörtgenler prizması hacmi denildiğinde, o kutunun içini tamamen dolduracak madde miktarını kastederiz. Örneğin bir akvaryumun kaç litre su alabileceği, aslında onun hacmiyle ilgilidir.
Formülü görmeden önce hacmi saymayı dene. Kutunun içini birbirine eş küçük küplerle doldurduğunu düşün. Kaç küp sığdıysa, hacim o kadar "birim küp"tür. Kenarı 1 cm olan bir küpün hacmi 1 cm³ olduğu için, sayı doğrudan cm³ cinsinden hacmi verir.
Mantık: Önce tabana kaç küp dizildiğini sayarsın. Sonra bu katmandan üst üste kaç tane olduğunu bulursun. Taban katmanı × kat sayısı, toplam küp sayısını verir.
Bir prizmanın tabanında uzunluk boyunca 4, genişlik boyunca 3 birim küp var. Prizma 2 kat yüksekliğinde. Bu prizma kaç birim küpten oluşur?
Taban katmanı: 4 × 3 = 12 birim küp. İki kat olduğu için 12 × 2 = 24 birim küp. Küplerin kenarı 1 cm ise prizmanın hacmi 24 cm³ olur.
Ölçüleri 8 cm, 6 cm ve 4 cm olan bir kutuya kenarı 2 cm olan küpler yerleştirilecek. Kutu tamamen dolduğunda kaç küp kullanılır?
Her kenara kaç küp sığdığını bul: 8 ÷ 2 = 4, 6 ÷ 2 = 3, 4 ÷ 2 = 2. Toplam 4 × 3 × 2 = 24 küp gerekir. Hacimlerle kontrol edelim: kutu 8 × 6 × 4 = 192 cm³, bir küp 2 × 2 × 2 = 8 cm³. 192 ÷ 8 = 24 küp, sonuç aynı.
Dikkat: Hacimleri bölmek, ancak küpler kenarlara tam oturuyorsa doğru sonuç verir. Ölçüleri 25 cm, 20 cm ve 10 cm olan kutuya kenarı 10 cm olan küp koyalım. Hacim bölmesi 5.000 ÷ 1.000 = 5 der. Oysa 25 cm'lik kenara yalnız 2 küp sığar; kutuya 2 × 2 × 1 = 4 küp girer.

Şimdi en çok merak edilen kısma geldik: dikdörtgenler prizmasının hacmi nasıl bulunur? Dikdörtgenler prizması hacim nasıl bulunur sorusunun tek bir altın kuralı vardır: üç ölçüyü birbiriyle çarparsın.
Hacim = uzunluk × genişlik × yükseklik kısaca: Hacim = a × b × c |
Bu üç ölçüyü çarptığında prizmanın hacmini elde edersin. Hangi kenarın uzunluk, hangisinin genişlik olduğu sonucu değiştirmez; çünkü çarpma işleminde sıra önemli değildir.
Birim küp örneğini hatırla. a × b çarpımı, taban katmanındaki küp sayısıdır; yani taban alanıdır. Bunu kat sayısı olan c ile çarpınca toplam küp sayısını bulursun. Bu yüzden formül şöyle de yazılır: Hacim = taban alanı × yükseklik.
Hacim üç boyutlu bir ölçü olduğu için birimi her zaman küplüdür. Ölçüler santimetreyse hacim cm³ (santimetreküp), metreyse m³ (metreküp) olur.
Dikkat! En sık yapılan hata, hacmi cm² gibi kareli yazmaktır. Üç sayı çarpıldığı için birim de üç kez 'küplenir' → cm³. |

Formülü öğrendiğine göre, şimdi dikdörtgen prizma hacim hesaplarını örneklerle pekiştirelim.
Uzunluğu 5 cm, genişliği 3 cm ve yüksekliği 4 cm olan bir kutunun hacmini bulalım:
Hacim = 5 × 3 × 4 = 60 cm³ |
Bir kutunun ölçüleri 10 cm, 20 cm ve 0,5 m olarak veriliyor. Önce tüm ölçüleri aynı birime çevirmeliyiz: 0,5 m = 50 cm.
Hacim = 10 × 20 × 50 = 10.000 cm³ |
Birimleri eşitlemeden çarparsak sonuç yanlış çıkar; bu yüzden ilk adım her zaman birim kontrolüdür.
Bir akvaryumun tabanı 40 cm × 25 cm, yüksekliği ise 30 cm'dir. Akvaryum tamamen dolduğunda kaç cm³ su alır?
Hacim = 40 × 25 × 30 = 30.000 cm³ yani 30.000 cm³ = 30 litre su |
Hacim bağıntısını yalnız hacim bulmak için kullanmazsın. Hacim ve iki ayrıt verildiğinde üçüncü ayrıtı da bulabilirsin. Bunun için çarpmanın tersini, yani bölmeyi kullanırsın.
Kural: Yükseklik = Hacim ÷ taban alanı. Çünkü hacim, taban alanı ile yüksekliğin çarpımıdır.
Hacmi 360 cm³ olan bir kutunun tabanı 12 cm × 5 cm'dir. Kutunun yüksekliği kaç cm'dir?
Taban alanı: 12 × 5 = 60 cm². Yükseklik: 360 ÷ 60 = 6 cm. Kontrol: 12 × 5 × 6 = 360 cm³.
Ölçüleri 2 cm, 3 cm ve 4 cm olan bir kutunun hacmi 2 × 3 × 4 = 24 cm³'tür. Yalnız yüksekliği 2 katına çıkaralım: 2 × 3 × 8 = 48 cm³. Hacim de 2 katına çıktı. Bütün ayrıtları 2 katına çıkarırsak 4 × 6 × 8 = 192 cm³ olur. Bu, 24'ün 8 katıdır.
Hatırlatma: Tek bir ayrıt kaç katına çıkarsa hacim de o kadar katına çıkar. Üç ayrıt birden 2 katına çıkarsa hacim 2 × 2 × 2 = 8 katına çıkar.

Sıra geldi alana. Dikdörtgenler prizması alanı, cismin tüm dış yüzeylerinin kapladığı toplam alandır.
Yüzey alanı, prizmayı bir kâğıt gibi açtığımızda ortaya çıkan altı dikdörtgenin alanlarının toplamıdır. Bir kutuyu kaplamak için ne kadar kâğıt gerektiğini düşün; işte o miktar yüzey alanıdır.
Karşılıklı yüzler eş olduğu için üç farklı yüzü hesaplayıp ikiyle çarparız:
Alan = 2 × (a×b + b×c + a×c) |
Burada a×b üst–alt yüzleri, b×c sağ–sol yüzleri, a×c ön–arka yüzleri temsil eder.
5 cm, 3 cm ve 4 cm ölçülerindeki kutunun dikdörtgen prizma alanını bulalım:
Alan = 2 × (15 + 12 + 20) = 2 × 47 = 94 cm² |
Prizma alanı, bir prizmanın tüm yüzeylerinin toplam alanını ifade eder. Dikdörtgenler prizmasında bu, altı dikdörtgenin alanları toplamıdır. Alan her zaman yüzeyi ölçtüğü için sonucu kareli birimle (cm², m²) yazarız.
Yüzey alanını yorumlamak, formülü ezberlemekten fazlasıdır. Hangi yüzlerin hesaba girdiğine sen karar verirsin. Soruda kutunun kapağı yoksa ya da bir yüzü duvara dayalıysa, o yüz toplama katılmaz.
Günlük hayattan: Üstü açık bir kalemliği kaplayacaksan kapak için kâğıt harcamazsın. Yani altı yüzün değil, beş yüzün alanını toplarsın.
Tabanı 20 cm × 15 cm, yüksekliği 10 cm olan üstü açık bir kutunun dış yüzeyi kaplanacak. Kaç cm² kâğıt gerekir?
Taban: 20 × 15 = 300 cm². Ön ve arka yüzler: 2 × (20 × 10) = 400 cm². Sağ ve sol yüzler: 2 × (15 × 10) = 300 cm². Toplam: 300 + 400 + 300 = 1.000 cm². Kapak olsaydı 300 cm² daha eklenir, 1.300 cm² olurdu.
Hacmi 24 cm³ olan üç farklı kutuyu karşılaştıralım. Hacimleri eşit olsa da yüzey alanları farklı çıkar:
Buradan şu sonucu çıkarırsın: aynı miktarda şey alan iki kutudan birini paketlemek için daha fazla kâğıt gerekebilir. Bu örnekte ölçüleri birbirine en yakın kutu, en az yüzey alanına sahip.

Öğrencilerin en çok karıştırdığı konu tam da burası. Hacim ve alan iki tamamen farklı şeyi ölçer.
Hacim, cismin içinin kapladığı yerdir. Üç boyutlu bir ölçüdür ve 'içine ne kadar sığar?' sorusuna cevap verir.
Alan ise yüzeyin kapladığı yerdir. İki boyutlu bir ölçüdür ve 'dışını kaplamak için ne kadar gerekir?' sorusuna cevap verir.
Aradaki en görünür fark birimlerdedir. Alanın birimi karelidir (cm²), hacmin birimi ise küplüdür (cm³). Bir soruda cm² görüyorsan alan, cm³ görüyorsan hacim sorulmuştur.

Bazen dik üçgen prizma hacmi ile dikdörtgenler prizmasının hacmi karıştırılır. Aslında ikisi de aynı mantığa dayanır.
Dikdörtgenler prizmasının tabanı dikdörtgen, dik üçgen prizmanın tabanı ise üçgendir. Tek değişen, taban şeklidir.
Her iki prizmada da Hacim = Taban Alanı × Yükseklik kuralı geçerlidir. Dikdörtgende taban alanı a×b iken, üçgen prizmada taban alanı (taban × yükseklik) ÷ 2 ile bulunur.
Dikdörtgenler prizması kutu görünümündeyken, dik üçgen prizma çadır ya da rampa görünümündedir. Taban şeklini doğru belirlersen, hangi formülü kullanacağını da kolayca seçersin.
Ölçüleri 8 cm, 6 cm ve 10 cm olan bir kutunun hacmi kaç cm³'tür?
Çözüm: 8 × 6 × 10 = 480 cm³ |
Aynı kutunun yüzey alanı kaç cm²'dir?
Çözüm: 2 × (48 + 60 + 80) = 2 × 188 = 376 cm² |
Bir koli 30 cm × 30 cm × 30 cm ölçülerindedir. İçine kenarı 10 cm olan kaç tane küp kutu sığar?
Çözüm: Koli hacmi 27.000 cm³, küp hacmi 1.000 cm³ → 27.000 ÷ 1.000 = 27 küp |
Günlük hayat sorularında ilk işin, sorunun neyi istediğini ayırmaktır. "İçine ne kadar sığar, ne kadar su alır?" diyorsa hacim sorulur. "Ne kadar kâğıt, boya, kumaş gerekir?" diyorsa yüzey alanı sorulur.
Ölçüleri 30 cm, 20 cm ve 10 cm olan bir hediye kutusu tamamen paket kâğıdıyla kaplanacak. Artık payı yok sayılırsa kaç cm² kâğıt gerekir?
Üç farklı yüz: 30 × 20 = 600, 20 × 10 = 200, 30 × 10 = 300. Yüzey alanı: 2 × (600 + 200 + 300) = 2 × 1.100 = 2.200 cm² kâğıt gerekir.
Tabanı 60 cm × 30 cm olan bir akvaryumda su var. İçine bir taş atılınca su seviyesi 2 cm yükseliyor. Taşın hacmi kaç cm³'tür?
Yükselen su, taşın hacmi kadardır. Bu su da tabanı 60 cm × 30 cm, yüksekliği 2 cm olan bir prizma gibidir. Taşın hacmi: 60 × 30 × 2 = 3.600 cm³.
Uzunluğu 5 m, genişliği 4 m, yüksekliği 3 m olan bir odanın dört duvarı ve tavanı boyanacak. Kapı ve pencere yok sayılıyor. Bir kutu boya 10 m² alanı boyuyorsa kaç kutu boya alınmalıdır?
Duvarlar: 2 × (5 × 3) + 2 × (4 × 3) = 30 + 24 = 54 m². Tavan: 5 × 4 = 20 m². Toplam 54 + 20 = 74 m². 74 ÷ 10 = 7,4 olduğu için 7 kutu yetmez; 8 kutu boya alınır. Taban boyanmadığı için hesaba katılmadı.
Bu tür soruları çözerek pekiştirmek istersen 7. sınıf matematik soru çözümü sayfasındaki dikdörtgenler prizması sorularına göz atabilirsin.
Konuyu ne kadar öğrendiğini test et. Önce kendin çöz, sonra çözümlere bak.
1. Soru Ölçüleri 4 cm, 5 cm ve 2 cm olan bir kutunun hacmi kaç cm³'tür? Çözüm: 4 × 5 × 2 = 40 cm³ |
2. Soru Dikdörtgenler prizmasının kaç yüzü, kaç ayrıtı ve kaç köşesi vardır? Çözüm: 6 yüz, 12 ayrıt, 8 köşe |
3. Soru Bir prizmanın hacmi neden cm³ ile yazılır? Çözüm: Üç boyut (uzunluk × genişlik × yükseklik) çarpıldığı için birim de küplü olur. |
4. Soru Ölçüleri 3 cm, 3 cm ve 3 cm olan bir küpün yüzey alanı kaç cm²'dir? Çözüm: 2 × (9 + 9 + 9) = 54 cm² (küp özel bir dikdörtgenler prizmasıdır) |
5. Soru Hacim mi alan mı? 'Bir kutuyu kaplamak için kaç cm² kâğıt gerekir?' sorusu hangisini sorar? Çözüm: Alan (yüzey alanı) sorulmaktadır; birim cm² olduğu için alandır. |
Çözemediğin soruların fotoğrafını Tahta'nın soru çözme uygulaması ile öğretmenlere gönderebilirsin. Takıldığın kuralı ya da formülü anında sormak için Tahta AI ile çalışabilirsin.
Altı yüzünün tamamı dikdörtgen olan üç boyutlu geometrik cisimdir. Karşılıklı yüzleri birbirine eştir.
Uzunluk, genişlik ve yükseklik çarpılır: Hacim = a × b × c.
Hacim = uzunluk × genişlik × yükseklik şeklindedir ve sonucu cm³ ile yazılır.
Yüzey alanı = 2 × (a×b + b×c + a×c) formülüyle bulunur; birimi cm²'dir.
Hacim iç dolguyu (cm³), alan ise dış yüzeyi (cm²) ölçer. Biri üç boyutlu, diğeri iki boyutludur.
Yüzey alanı, prizmanın altı yüzünün alanları toplamıdır. Karşılıklı yüzler eş olduğu için üç farklı yüzün alanını bulup toplarsın, sonra sonucu 2 ile çarparsın. Formül 2 × (a×b + b×c + a×c) şeklindedir. Üstü açık bir kutu sorulursa kapak yüzünün alanını toplama katmazsın. Sonucu her zaman cm² gibi kareli birimle yazarsın.
Hacim, cismin içine ne kadar şey sığdığını ölçer; yüzey alanı ise dışını kaplamak için ne kadar malzeme gerektiğini ölçer. Hacim üç boyutludur ve birimi cm³ gibi küplüdür. Yüzey alanı iki boyutludur ve birimi cm² gibi karelidir. Soruda su, kum ya da küp sayısı geçiyorsa hacim; kâğıt, boya ya da kumaş geçiyorsa yüzey alanı sorulur.
Bu konu 7. sınıf matematikte, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli programının Geometrik Nicelikler temasında işlenir. Okulda genellikle 9. haftada, Kasım ayının ortasına doğru karşına çıkar. Bu yazıda o haftada öğrenmen beklenen hacim, birim küp, hacim bağıntısı, yüzey alanı ve günlük hayat problemlerinin hepsi çözümlü örneklerle anlatılıyor.
Hacim, taban alanı ile yüksekliğin çarpımı olduğu için yüksekliği bulmak için bölme yaparsın. Önce tabanın iki kenarını çarpıp taban alanını bulursun. Sonra hacmi bu taban alanına bölersin. Örneğin hacmi 360 cm³, tabanı 12 cm × 5 cm olan kutunun taban alanı 60 cm²'dir. Yüksekliği 360 ÷ 60 = 6 cm olur.
Her kenara kaç küp sığdığını ayrı ayrı bulursun. Kutunun her ayrıtını küpün kenar uzunluğuna bölersin ve çıkan üç sayıyı çarparsın. Örneğin 8 cm, 6 cm, 4 cm'lik kutuya kenarı 2 cm olan 4 × 3 × 2 = 24 küp sığar. Kenarlar tam bölünmüyorsa yalnız hacimleri bölmek yanlış sonuç verir, buna dikkat et.