Matematik dersinde "bölme" ile "bölünebilme" aynı kavram gibi görünse de aslında birbirinden farklı iki kavramdır. Farkı anlamak, test çözerken hem zaman kazandırır hem de hata yapmayı engeller.
Bölme, iki sayı arasında gerçekleştirilen aritmetik bir işlemdir; bölüm ve kalan elde edilir. Bölünebilme ise bir sayının başka bir sayıya kalansız olarak bölünüp bölünemeyeceğini sorgulamaktır.
TEMEL FARK: Bölme bir işlemdir, bölünebilme ise bir özelliktir. Bölünebilme kuralları sayesinde işlem yapmadan, yalnızca rakamları inceleyerek sonucu görebilirsin. |

Bölünebilme kurallarıyla ilk kez 6. sınıfta, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin Sayılar ve Nicelikler (1) ünitesinde tanışırsın. Konu okulun 2. haftasında, 21-25 Eylül arasında işlenir. Burada 2, 3, 4, 5, 6, 9 ve 10 ile bölünebilmeyi öğrenir, kuralların nereden geldiğini düşünürsün. 10. sınıfta Sayılar ünitesinde, 13. haftada (14-18 Aralık) konu geri döner. Bu kez amaç, bölme yapmadan bir sayının kalanını bulmaktır.
Bir sayı, başka bir sayıya bölündüğünde kalan sıfır oluyorsa, o sayı bu sayıya kalansız bölünebilir denir. Matematikte bu durum "tam bölünme" veya "bölünebilme" şeklinde de ifade edilir.
| DURUM | ÖRNEK | KALAN | KALANSIZ MI? |
Kalansız bölünme | 12 ÷ 4 | 0 | EVET |
Kalanlı bölünme | 13 ÷ 4 | 1 | HAYIR |
Kalansız bölünme | 35 ÷ 7 | 0 | EVET |
Kalanlı bölünme | 37 ÷ 7 | 2 | HAYIR |
Bir sayının 4'e kalansız bölünüp bölünmediğini anlamak için yüzler veya binler basamağına bakman gerekmez. Tek yapman gereken son iki basamağa odaklanmak.
KURAL: Bir sayının son iki basamağı 4'e kalansız bölünüyorsa, o sayı da 4'e kalansız bölünür. |
| ÖRNEK 1 3.724 sayısı 4'e bölünür mü? Son iki basamak: 24 → 24 ÷ 4 = 6, kalan yok SONUÇ: 3.724, 4'e kalansız bölünür. |
| ÖRNEK 2 5.318 sayısı 4'e bölünür mü? Son iki basamak: 18 → 18 ÷ 4 = 4, kalan 2 var SONUÇ: 5.318, 4'e bölünmez. |
8 ile bölünebilme kuralı, 4 ile bölünebilme kuralının bir adım ileri taşınmış hâlidir. Bu sefer son iki basamak yerine son üç basamağa bakıyoruz.
KURAL: Bir sayının son üç basamağı 8'e kalansız bölünüyorsa, o sayı da 8'e kalansız bölünür. |
| ÖRNEK 1 12.312 sayısı 8'e bölünür mü? Son üç basamak: 312 → 312 ÷ 8 = 39, kalan yok SONUÇ: 12.312, 8'e kalansız bölünür. |
| ÖRNEK 2 7.450 sayısı 8'e bölünür mü? Son üç basamak: 450 → 450 ÷ 8 = 56,25 → Kalan var SONUÇ: 7.450, 8'e bölünmez. |
10 ile bölünebilme, tüm kurallar arasında en basit olanıdır. Herhangi bir hesap gerekmez.
KURAL: Bir sayının son basamağı (birler basamağı) 0 ise, o sayı 10'a kalansız bölünür. |
| ÖRNEKLER 240 → Son basamak 0 → Bölünür 1.350 → Son basamak 0 → Bölünür 783 → Son basamak 3 → Bölünmez |
7 ile bölünebilme kuralı, öğrencilerin en çok zorlandığı kuraldır. Ne son basamak ne de birkaç basamak toplamı yeterlidir; bunun yerine adım adım ilerleyen bir yöntem uygulanır.
KURAL: Sayının birler basamağını al, 2 ile çarp. Çıkan sonucu kalan basamaklardan çıkar. Sonuç 0 veya 7'nin katı ise sayı 7'ye bölünür. |
1. Sayının birler basamağını belirle.
2. Bu rakamı 2 ile çarp.
3. Elde ettiğin sayıyı, birler basamağı çıkarılmış kısımdan çıkar.
4. Sonuç 0 ya da 7'nin katıysa sayı 7'ye bölünür. Sonuç hâlâ büyükse aynı adımı tekrarla.
| ÖRNEK 1 — 343 Birler basamağı: 3 → 3 × 2 = 6 Kalan kısım: 34 → 34 − 6 = 28 28 = 7 × 4 → SONUÇ: 343, 7'ye kalansız bölünür. |
| ÖRNEK 2 — 1.078 Birler basamağı: 8 → 8 × 2 = 16 Kalan kısım: 107 → 107 − 16 = 91 Tekrar uygula: 1 × 2 = 2 → 9 − 2 = 7 SONUÇ: 1.078, 7'ye kalansız bölünür. |
4, 7, 8 ve 10 dışında sık kullandığın beş kural daha var: 2, 3, 5, 6 ve 9. Bunları ezberlemek yerine nereden geldiğini anlarsan kolay kolay unutmazsın. Hepsi aynı fikre dayanır: 10, 100 ve 1000 gibi basamak değerlerinin bu sayılarla ilişkisi.
Kural: Son basamağı 0, 2, 4, 6 veya 8 olan sayı 2'ye bölünür. Son basamağı 0 veya 5 olan sayı 5'e bölünür.
Mantık: 10 sayısı hem 2'ye hem 5'e tam bölünür. Bu yüzden onlar, yüzler ve binler basamağındaki değerler de 2'ye ve 5'e bölünür. Geriye yalnız birler basamağı kalır. 2.346'yı düşün: 2.340 kısmı zaten 2'ye bölünür, 6 da 2'ye bölündüğü için sayının tamamı bölünür.
Kural: Rakamlarının toplamı 3'e bölünen sayı 3'e bölünür. Rakamlarının toplamı 9'a bölünen sayı 9'a bölünür.
Mantık: 10 = 9 + 1, 100 = 99 + 1 ve 1000 = 999 + 1 diye yazılabilir. 9, 99 ve 999 hem 3'e hem 9'a bölünür. Bu yüzden her basamaktan geriye yalnız rakamın kendisi kalır. Örneğin 4.815 = 4 × 999 + 8 × 99 + 1 × 9 + (4 + 8 + 1 + 5) olur.
Kural: Bir sayı hem 2'ye hem 3'e bölünüyorsa 6'ya da bölünür. İki koşuldan biri eksikse 6'ya bölünmez.
Dikkat: 6 = 2 × 3 olduğu için iki kuralı birlikte kontrol edersin. Yalnız çift olmak ya da yalnız rakam toplamının 3'ün katı olması yetmez. 1.234 çifttir ama rakamlarının toplamı 10'dur. Bu yüzden 6'ya bölünmez.
Örnek 1: Sınıfta 2.346 çıkartma var ve bunları 6 kişiye eşit paylaştırmak istiyorsun. 2.346 sayısı 2, 3, 6 ve 9'dan hangilerine tam bölünür?
Sonuç: 2.346 sayısı 2, 3 ve 6'ya bölünür, 9'a bölünmez. Çıkartmaları paylaştırırsan herkese 391 çıkartma düşer ve hiç çıkartma artmaz.
Örnek 2: 4.815 sayısı 2, 3, 5, 6 ve 9'dan hangilerine tam bölünür?
Örnek 3: Üç basamaklı 52A sayısı 6 ile tam bölünüyor. A yerine hangi rakamlar gelebilir?
Aşağıdaki tabloda üç sayıyı bütün kurallarla birlikte kontrol edebilirsin.
| Sayı | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 9 | 10 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 360 | Evet | Evet | Evet | Evet | Evet | Evet | Evet |
| 2.346 | Evet | Evet | Hayır | Hayır | Evet | Hayır | Hayır |
| 4.815 | Hayır | Evet | Hayır | Evet | Hayır | Evet | Hayır |
Bu kuralları pekiştirmek için 6. sınıf matematik soru çözme sayfasındaki sorularla pratik yapabilirsin.
TYT matematiğinde bölünebilme kuralları genellikle tek başına soru olarak gelmez; asal çarpanlara ayırma, EBOB-EKOK ve sayı sistemleri sorularının içinde alt beceri olarak kullanılır. Tüm kuralları refleks hâline getirmelisin.
- 2'ye bölünebilme: Son basamak çift sayı (0, 2, 4, 6, 8) ise.
- 3'e bölünebilme: Tüm basamakların toplamı 3'e bölünüyorsa.
- 4'e bölünebilme: Son iki basamak 4'e bölünüyorsa.
- 5'e bölünebilme: Son basamak 0 veya 5 ise.
- 7 ile bölünebilme: Birler × 2 formülü (en zor kural — mutlaka pratik yap).
- 8 ile bölünebilme: Son üç basamak 8'e bölünüyorsa.
- 9'a bölünebilme: Tüm basamakların toplamı 9'a bölünüyorsa.
- 10 ile bölünebilme: Son basamak 0 ise.
Özetle: Bölme işlemini kullanmak yerine bölünebilme kuralını uygulamak, sınavda ciddi zaman kazandırır ve hesap hatalarını ortadan kaldırır.
| BÖLME | BÖLÜNEBİLME |
İşlem gerekir | İşlem gerekmez |
Zaman alır | Hızlı karar verir |
Bölüm + kalan verir | Evet / Hayır cevabı verir |
Her sayı için uygulanır | Kalansızlık şartı aranır |
Hesap makinesi gerekebilir | Kural ezberi yeterli |
| SAYI | KURAL | ÖRNEK | SONUÇ |
2 | Son basamak çift (0,2,4,6,8) | 134 → son b. 4 | BÖLÜNÜR |
3 | Basamaklar toplamı 3'e bölünür | 123: 1+2+3=6 | BÖLÜNÜR |
4 | Son iki basamak 4'e bölünür | 724: 24÷4=6 | BÖLÜNÜR |
5 | Son basamak 0 ya da 5 | 375 → son b. 5 | BÖLÜNÜR |
7 | Birler×2 → kalandan çıkar | 343: 34−6=28 | BÖLÜNÜR |
8 | Son üç basamak 8'e bölünür | 312: 312÷8=39 | BÖLÜNÜR |
9 | Basamaklar toplamı 9'a bölünür | 189: 1+8+9=18 | BÖLÜNÜR |
10 | Son basamak 0 | 1350 → son b. 0 | BÖLÜNÜR |
| ALIŞTIRMA 516: Son iki basamak 16 → 16 ÷ 4 = 4 → 4'e bölünür 938: Son iki basamak 38 → 38 ÷ 4 = 9 kalan 2 → 4'e bölünmez |
| ALIŞTIRMA 196: 6×2=12 → 19−12=7 → 7'ye bölünür 204: 4×2=8 → 20−8=12 → 12, 7'nin katı değil → 7'ye bölünmez |
| ALIŞTIRMA 4.608: Son üç: 608 → 608÷8=76 → 8'e bölünür 3.126: Son üç: 126 → 126÷8=15 kalan 6 → 8'e bölünmez |
Bölünebilme kuralları yalnız "bölünür mü?" sorusuna cevap vermez. Çoğu kural, bölme yapmadan kalanı da söyler. 10. sınıfta ve TYT'de sorular çoğu zaman bu kalan üzerine kurulur.
Mantık: Sayıyı iki parçaya ayır: tam bölünen parça ve geriye kalan parça. 7.358 = 7.300 + 58 diye yazılır. 7.300, 100'ün katı olduğu için 4'e tam bölünür. Öyleyse 7.358'in 4'e bölümünden kalan, 58'in kalanıyla aynıdır.
Kalanı son basamak belirler. Son basamağın 2'ye, 5'e ya da 10'a bölümünden kalan, sayının kalanıdır. 7.358'in son basamağı 8'dir. 8'in 2'ye bölümünden kalan 0, 5'e bölümünden kalan 3, 10'a bölümünden kalan 8'dir.
4 için son iki basamağa, 8 için son üç basamağa bakarsın. 7.358'de son iki basamak 58'dir. 58 = 4 × 14 + 2 olduğu için 4'e bölümden kalan 2'dir. Son üç basamak 358'dir. 358 = 8 × 44 + 6 olduğu için 8'e bölümden kalan 6'dır.
Rakamlar toplamının 3'e ya da 9'a bölümünden kalan, sayının kalanıdır. 7.358 için 7 + 3 + 5 + 8 = 23 bulunur. 23 = 9 × 2 + 5 olduğu için 9'a bölümden kalan 5'tir. 23 = 3 × 7 + 2 olduğu için 3'e bölümden kalan 2'dir.
| Bölen | 7.358'de baktığın kısım | Kalan |
|---|---|---|
| 2 | Son basamak: 8 | 0 |
| 3 | Rakamlar toplamı: 23 | 2 |
| 4 | Son iki basamak: 58 | 2 |
| 5 | Son basamak: 8 | 3 |
| 8 | Son üç basamak: 358 | 6 |
| 9 | Rakamlar toplamı: 23 | 5 |
| 10 | Son basamak: 8 | 8 |
Dikkat: 7 kuralı yalnız bölünüp bölünmediğini söyler, kalanı doğrudan vermez. 204 için kural 12 sonucunu verir ve 12'nin 7'ye bölümünden kalan 5'tir. Oysa 204 = 7 × 29 + 1 olduğu için 204'ün kalanı 1'dir. 7 ile kalan sorulursa bölmeyi yap ya da sayıyı 7'nin bilinen bir katına yakın yaz.
Günlük hayattan: Bugün pazartesi ise 100 gün sonra hangi gün olur? Hafta 7 gündür ve 100 = 7 × 14 + 2 olur. 14 tam hafta sonra yine pazartesidir. Üstüne 2 gün eklersen çarşambayı bulursun.
Örnek 1: a sayısının 9'a bölümünden kalan 4, b sayısının 9'a bölümünden kalan 7'dir. a + b ve a · b sayılarının 9'a bölümünden kalanlar kaçtır?
Sonuç: a + b'nin kalanı 2, a · b'nin kalanı 1'dir.
Örnek 2: Dört basamaklı 3A7B sayısının 5'e bölümünden kalan 3'tür ve sayı 9'a tam bölünür. A'nın alabileceği değerlerin toplamı kaçtır?
Sonuç: Sayılar 3.573, 3.078 ve 3.978'dir. A'nın alabileceği değerler 0, 5 ve 9'dur; toplamları 14 eder.
YANLIŞ: 7 ile bölünebilmede son basamağa bakılır sanmak. Bu YANLIŞTIR. 7'nin özel bir son basamak kuralı yoktur. |
DOĞRU: Birler basamağını 2 ile çarp, kalanından çıkar. Sonuç 0 ya da 7'nin katıysa bölünür. |
YANLIŞ: 4'e bölünebilme için yalnızca son basamağa bakmak. 34 için 'son basamak 4, 4'e bölünür' demek yanlıştır. 34 ÷ 4 = 8 kalan 2 → 4'e bölünmez! |
DOĞRU: 4'e bölünebilme için son iki basamağı birden değerlendirmek gerekir. |
YANLIŞ: Her sayıya bölünebilme uygulanabilir sanmak. Bölünebilme yalnızca kalansız bölünme içindir. |
DOĞRU: Bölünebilme = Kalansız bölünme. Kalan 0 değilse sayı bölünebilir DEĞİLDİR. |
Bölünebilme kuralları 6. sınıfta Sayılar ve Nicelikler (1) ünitesinde işlenir. Bu aşamada 2, 3, 4, 5, 6, 9 ve 10 ile bölünebilme öğrenilir. Konu 10. sınıfta Sayılar ünitesinde yeniden karşına çıkar. Lisede amaç, bir sayının bölümünden kalanı bölme yapmadan bulmaktır. 7 ve 8 ile bölünebilme kuralları ise 6. sınıf kazanımında yer almaz.
Bir sayının son iki basamağının oluşturduğu sayı 4'e tam bölünüyorsa, sayının tamamı da 4'e bölünür. Bunun nedeni 100'ün 4'e tam bölünmesidir; yüzler ve daha büyük basamaklar sonucu değiştirmez. Örneğin 3.724 sayısının son iki basamağı 24'tür ve 24 ÷ 4 = 6 olduğu için 3.724 de 4'e kalansız bölünür.
2, 5 ve 10 için son basamağın, 4 için son iki basamağın, 8 için son üç basamağın kalanına bakılır. 3 ve 9 için rakamlar toplanır ve bu toplamın kalanı bulunur. Örneğin 7.358'in rakamları toplamı 23'tür. 23'ün 9'a bölümünden kalan 5 olduğu için 7.358'in 9'a bölümünden kalan da 5'tir.
Bölme, bölüm ve kalanı bulduğun bir işlemdir. Bölünebilme ise bir sayının başka bir sayıya kalansız bölünüp bölünmediğini gösteren bir özelliktir. Bölme her sayı için yapılabilir ve sonuç olarak bölüm ile kalan verir. Bölünebilme kuralları ise işlem yapmadan, yalnızca rakamlara bakarak evet ya da hayır cevabı vermeni sağlar.
Sayının birler basamağını 2 ile çarp ve bu sonucu birler basamağı atılmış kısımdan çıkar. Çıkan sonuç 0 ya da 7'nin katıysa sayı 7'ye bölünür. Sonuç hâlâ büyükse aynı adımı tekrarla. Örneğin 343 için 3 × 2 = 6 ve 34 − 6 = 28 bulunur. 28, 7'nin katı olduğu için 343 de 7'ye bölünür.
Bir sayının son üç basamağının oluşturduğu sayı 8'e tam bölünüyorsa sayı 8'e bölünür. Bunun nedeni 1000'in 8'e tam bölünmesidir. Örneğin 12.312 sayısında son üç basamak 312'dir ve 312 ÷ 8 = 39 olduğu için sayı 8'e kalansız bölünür. 7.450'de ise 450'nin 8'e bölümünden kalan 2 olduğu için sayı bölünmez.
Bir sayının 6'ya bölünmesi için hem 2'ye hem de 3'e bölünmesi gerekir. Yani sayı çift olmalı ve rakamlarının toplamı 3'ün katı olmalıdır. Örneğin 2.346 çifttir ve rakamlarının toplamı 15'tir, bu yüzden 6'ya bölünür. 1.234 ise çift olduğu hâlde rakamlarının toplamı 10 olduğu için 6'ya bölünmez.