Yerleşme türü ayırt etme

Yaz aylarında hayvan otlatmak için çıkılan yüksek kesimlerdeki geçici Yerleşme, insanların hayatlarını sürdürmek ve ekonomik faaliyetlerini gerçekleştirmek için yaşadıkları yerlere verilen genel addır. Bu yazıda yerleşme nedir sorusunu; yerleşim alanları ve yerleşim birimlerini, Türkiye’de kır yerleşmeleri türlerini (köy, mezra, oba, kom) ve dağınık yerleşme ile toplu yerleşme arasındaki farkı sade bir dille ele alıyoruz. Konu sonundaki mini test ve sık sorulan sorularla öğrendiklerini pekiştirebilirsin.

Yerleşme Nedir?

Yerleşme, insanların barınma, beslenme ve çalışma gibi temel ihtiyaçlarını karşılamak için belirli bir alanda toplanarak oluşturdukları yaşam alanlarıdır. Küçük bir çadırdan koca bir şehre kadar, insanların yaşadığı her yer bir yerleşmedir. Yerleşmeler; büyüklüklerine, kalıcılıklarına ve halkın geçim kaynağına göre farklı türlere ayrılır.

Bir yerin yerleşim yeri olarak seçilmesinde iklim, su kaynakları ve yeryüzü şekilleri gibi doğal koşullar ile ekonomi ve ulaşım gibi beşeri koşullar birlikte rol oynar.

Yerleşim Alanları Nelerdir?

Yerleşim alanları, en genel biçimde kırsal ve kentsel olmak üzere ikiye ayrılır. Bu ayrım; nüfus yoğunluğuna ve halkın temel geçim kaynağına göre yapılır.

Kırsal yerleşmeler

Nüfusun az olduğu, halkın büyük ölçüde tarım ve hayvancılıkla geçindiği yerleşmelerdir. Köy, mezra ve çiftlik bu gruba girer.

Şehir yerleşmeleri

Nüfusun yoğun olduğu; sanayi, ticaret ve hizmet sektörünün öne çıktığı yerleşmelerdir. Kasaba ve şehirler kentsel yerleşmelere örnektir.

Yerleşme türlerinin sürekli ve geçici olarak sınıflandırılması

Yerleşim Birimleri Nelerdir?

Yerleşim birimleri, yerleşmelerin büyüklüğüne ve özelliklerine göre yapılan sınıflandırmadır. En küçüğünden en büyüğüne doğru genel olarak köy, kasaba ve şehir şeklinde sıralanır.

• Köy: Tarımın öne çıktığı en temel kırsal yerleşim birimidir.
• Kasaba: Köy ile şehir arasında yer alan, ticaretin geliştiği ara birimdir.
• Şehir: Nüfusun ve ekonomik faaliyetlerin en yoğun olduğu yerleşim birimidir.

Kır Yerleşmeleri Nedir?

Kır yerleşmeleri, kırsal alanlarda kurulan ve halkın temel geçim kaynağının genellikle tarım ve hayvancılık olduğu yerleşmelerdir. Türkiye’de kır yerleşmeleri, ülkenin coğrafi çeşitliliğine bağlı olarak farklı biçimlerde karşımıza çıkar. Türkiye’deki kır yerleşmeleri hem sürekli (köy, mezra) hem de geçici (yayla, oba, kom) olabilir.

Türkiye’de Kır Yerleşmeleri Türleri

Köy

Kır yerleşmelerinin temel birimidir. Tarım arazileri, otlaklar ve haneleriyle birlikte köyler sürekli yerleşmelerdir. Halkın çoğu tarım ve hayvancılıkla uğraşır.

Mezra Nedir?

Mezra, köyden küçük olan ve birkaç haneden oluşan yerleşmedir. (mezra nedir coğrafya) Genellikle tarımsal faaliyetler için kurulur ve zamanla büyüyerek köye dönüşebilir.

Oba Nedir?

Oba, göçebe (konar-göçer) yaşam biçimiyle ilişkili bir yerleşmedir. (oba nedir coğrafya) Hayvancılıkla geçinen toplulukların otlak aramak için yer değiştirmesiyle ortaya çıkar ve geçici bir yerleşmedir.

Kom Yerleşmesi Nedir?

Kom, genellikle dağlık alanlarda kurulan, küçük ve dağınık bir yerleşmedir. (kom yerleşmesi nedir) Hayvancılık amacıyla kullanılır ve özellikle Doğu Anadolu’da yaygındır.

Mezra, oba, kom ve yayla yerleşmelerinin temel özellikleri

Geçici Köy Altı Yerleşmeleri

Geçici köy altı yerleşmeleri, yılın yalnızca belirli dönemlerinde kullanılan yerleşmelerdir. Genellikle hayvancılık faaliyetleriyle ilişkilidir ve mevsim sonunda terk edilir.

• Yayla: Yaz aylarında hayvan otlatmak için çıkılan, yüksek kesimlerdeki geçici yerleşmelerdir.
• Oba: Konar-göçer toplulukların mevsimlik olarak kullandığı çadır yerleşmeleridir.
• Kom: Hayvancılık için kısa süreli kullanılan küçük yerleşmelerdir.

Dağınık Yerleşme Nedir?

Dağınık yerleşme, evlerin birbirinden uzak ve serpiştirilmiş biçimde yer aldığı yerleşme tipidir. Bu düzen genellikle engebeli arazilerde ve su kaynağının bol olduğu yerlerde görülür.

Dağınık yerleşmenin özellikleri

Evler arasında geniş mesafeler bulunur; her ev çoğu zaman kendi bahçesi ve tarlasıyla birlikte yer alır. Bu nedenle yerleşim geniş bir alana yayılır.

Hangi bölgelerde görülür?

Türkiye’de dağınık yerleşmenin en tipik örneği, engebeli arazisi ve bol yağışıyla Karadeniz Bölgesi’dir.

Toplu ve Dağınık Yerleşme Arasındaki Fark

Yerleşim düzeni

Toplu yerleşmede evler bir arada ve yakındır; dağınık yerleşmede ise birbirinden uzaktır.

Coğrafi koşullar

Toplu yerleşme düz arazilerde ve su kıtlığı olan yerlerde; dağınık yerleşme engebeli arazilerde ve suyun bol olduğu yerlerde görülür.

Ekonomik faaliyetler

Her iki düzende de tarım ve hayvancılık etkilidir; ancak arazinin yapısı bu faaliyetlerin biçimini değiştirir.

Toplu ve dağınık yerleşmenin karşılaştırması

Yerleşmeyi Etkileyen Faktörler

Yerleşim yerlerinin nerede kurulacağını ve nasıl dağılacağını doğal ve beşeri faktörler birlikte belirler.

Doğal faktörler

İklim, yeryüzü şekilleri, su kaynakları, toprak ve bitki örtüsü. Ilıman iklim, düz araziler ve bol su, yerleşmeyi kolaylaştıran başlıca doğal etkenlerdir.

Beşeri faktörler

Ekonomi, ulaşım, sanayi, tarım ve ticaret. İş imkânlarının ve ulaşım ağlarının geliştiği yerler nüfusu kendine çeker.

Yerleşmenin dağılışını belirleyen doğal ve beşeri faktörler

Yerleşme Türleri Özet

Sık Karıştırılan Noktalar

Mezra ile köy aynı mı?

Hayır. Mezra köyden küçüktür ve daha az haneden oluşur.

Oba sürekli yerleşme midir?

Genellikle hayır. Oba, göçebe yaşamla ilişkili geçici bir yerleşmedir.

Kom ve mezra aynı şey mi?

Hayır. Kom hayvancılık amaçlı ve dağlık alanlarda; mezra tarım amaçlı yerleşmedir.

Dağınık yerleşme her yerde görülür mü?

Hayır. Daha çok engebeli ve yağışlı bölgelerde görülür.

Yerleşme sadece şehir demek midir?

Hayır. Köy, mezra, yayla gibi kırsal yerler de birer yerleşmedir.

yerleşme” tanımına uyan tür yayladır.

Türkiye örnekleri

Karadeniz’in engebeli arazisinde dağınık yerleşme; İç Anadolu’nun düz ovalarında ise toplu yerleşme görülür.

Kavram eşleştirme

Göçebe yaşam + hayvancılık → oba; köyden küçük + tarım → mezra; dağlık + hayvancılık → kom. Mini Test (5 Soru)

1) Aşağıdakilerden hangisi geçici bir yerleşme türüdür?

A) Köy   B) Şehir   C) Yayla   D) Kasaba

Cevap: C — Yayla yalnızca yaz aylarında kullanılan geçici bir yerleşmedir.

2) Köyden küçük, birkaç haneli tarımsal yerleşme aşağıdakilerden hangisidir?

A) Mezra   B) Şehir   C) Kasaba   D) Metropol

Cevap: A — Mezra köyden küçük kırsal bir yerleşmedir.

3) Dağınık yerleşmenin en yaygın görüldüğü bölge hangisidir?

A) İç Anadolu   B) Karadeniz   C) Güneydoğu Anadolu   D) Marmara Cevap: B — Engebeli arazi ve bol yağış dağınık yerleşmeye yol açar.

4) Aşağıdakilerden hangisi beşeri bir faktördür?

A) İklim   B) Su kaynakları   C) Ulaşım   D) Yeryüzü şekilleri Cevap: C — Ulaşım, insan kaynaklı (beşeri) bir faktördür.

5) “Konar-göçer toplulukların hayvancılık için kurduğu geçici yerleşme” hangisidir?

A) Köy   B) Oba   C) Kasaba   D) Şehir

Cevap: B — Oba, göçebe yaşamla ilişkili geçici bir yerleşmedir.