Somut ve Soyut Nedir? Somut ve Soyut Kelimeler ve Örnekler

Türkçe dersinde en çok karıştırılan konulardan biri somut ve soyut kelimelerdir. Aslında ayrım oldukça basittir: bir kelimeyi beş duyunla (görme, işitme, dokunma, koklama, tatma) algılayabiliyorsan somuttur; algılayamıyorsan soyuttur. Bu yazıda somut ne demek, soyut nedir ve aralarındaki fark nedir sorularını bol örnekle adım adım göreceğiz. Sonunda küçük bir testle de kendini deneyebilirsin.

Somut, beş duyu organımızla algılayabildiğimiz varlıkları anlatan kelimelerdir. Yani somut bir kelimeyi görebilir, dokunabilir, duyabilir, koklayabilir ya da tadabiliriz. “Somut ne demek?” diye sorulduğunda en kısa cevap şudur: gerçekten var olan, elle tutulur nesneler. Örneğin masa somuttur; çünkü onu görür ve ona dokunabiliriz.

Somut kelimeler nasıl anlaşılır?

Bir kelimenin somut olup olmadığını anlamak için kendine şunu sor: “Bunu görebilir veya dokunabilir miyim?” Cevap “evet” ise o kelime somuttur. Kalem, kapı, kuş, su… hepsi gözle görülür ve elle tutulur. Bu yüzden somutturlar.

Soyut, beş duyu organımızla algılayamadığımız kavram, duygu ve düşünceleri anlatan kelimelerdir. “Soyut nedir?” sorusunun cevabı: gözle görülmeyen, elle tutulmayan ama var olduğunu hissettiğimiz kavramlardır. Örneğin sevgi soyuttur; sevgiyi göremeyiz ama hissederiz.

Soyut kelimeler nasıl anlaşılır?

Bir kelime bir duygu ya da düşünce anlatıyorsa ve onu beş duyunla algılayamıyorsan soyuttur. Mutluluk, korku, özgürlük, adalet… Bunları elimize alamayız, gözümüzle göremeyiz; sadece zihnimizde ve kalbimizde hissederiz.

Kısaca toparlarsak: somut ve soyut nedir sorusunun cevabı, kelimelerin duyularla algılanıp algılanamamasıyla ilgilidir. Somut kelimeler fiziksel dünyada yer kaplar; soyut kelimeler ise yalnızca düşünce dünyamızda vardır. Soyut somut nedir diye merak edenler için temel ölçüt hep aynıdır: dokunabiliyor muyum, yoksa yalnızca hissediyor muyum?

Somut ve soyut arasındaki fark aslında tek bir soruda gizli: “Bu kelimeyi beş duyumla algılayabiliyor muyum?”

Somut kelimeler

Duyularla algılanır: görülür, dokunulur, işitilir, koklanır veya tadılır. Fiziksel bir karşılığı vardır.

Soyut kelimeler

Duyularla algılanamaz. Yalnızca zihinde ve duygularda vardır; fiziksel bir karşılığı yoktur.

Temel fark

En temel fark fiziksel ve zihinsel ayrımıdır. Somut kelimeler maddenin dünyasına, soyut kelimeler ise düşüncenin dünyasına aittir.

Günlük hayatta karşılaştığımız pek çok kelime somuttur. İşte kategoriye göre örnekler:

Nesne örnekleri

masa, kalem, kitap, sandalye, telefon, çanta — hepsi elle tutulur nesnelerdir.

Doğa örnekleri

ağaç, deniz, taş, dağ, çiçek, kuş — doğada gördüğümüz somut varlıklardır.

Duygularımızı ve düşüncelerimizi anlatan kelimeler soyuttur. İşte bolca soyut örnek:

Duygular

sevgi, mutluluk, korku, üzüntü, özlem, heyecan — bunlar hissettiğimiz duygulardır.

Kavramlar

özgürlük, adalet, barış, dostluk, güzellik — zihnimizde anlamlandırdığımız kavramlardır.

Somut kelimeleri cümle içinde görmek konuyu daha iyi anlamanı sağlar. İşte birkaç somut cümle örneği:

Örnek cümleler

• Masanın üstünde bir kitap var.
• Bahçede büyük bir ağaç var.
• Çocuk elindeki kalemle resim çizdi.
• Denizin suyu çok soğuktu.

Bu cümlelerdeki koyu kelimeler (kitap, ağaç, kalem, su) gözle görülür, elle tutulur; yani somuttur.

Şimdi de soyut cümleler inceleyelim:

Örnek cümleler

• Onu çok seviyorum.
• İçinde büyük bir umut vardı.
• Özgürlük herkesin hakkıdır.
• Sınavı kazanınca büyük bir mutluluk duydu.

Buradaki sevgi, umut, özgürlük ve mutluluk kelimeleri göremediğimiz ama hissettiğimiz kavramlardır; yani soyuttur.

Bir kelimenin somut mu soyut mu olduğunu anlamak için üç basit yöntem kullanabilirsin:

5 duyu testi

Kelimeyi görebiliyor, dokunabiliyor, duyabiliyor, koklayabiliyor veya tadabiliyorsan somuttur. Örneğin “elma” — görebilir, dokunabilir, tadabilirsin. O hâlde somuttur.

Duygu testi

Kelime bir his ya da düşünce anlatıyorsa ve beş duyunla algılayamıyorsan soyuttur. “Korku” — görülmez, dokunulmaz; sadece hissedilir. O hâlde soyuttur.

Cümle içinde değerlendirme

Bazı kelimeler cümleye göre anlam değiştirebilir. Bu yüzden kelimeyi mutlaka cümle içinde değerlendir. Özellikle mecaz anlamlı kullanımlarda dikkatli olmak gerekir.

Şimdi öğrendiklerini örnekler üzerinde uygulayalım:

Kelime ayırt etme

Şu kelimeleri somut ve soyut diye ayır: kalem, sevgi, deniz, korku. → Somut: kalem, deniz  |  Soyut: sevgi, korku.

Cümle yorumlama

“Bahçedeki gül çok güzeldi.” cümlesinde “gül” somut mu soyut mu? → “Gül” gözle görülür ve dokunulur; somuttur. (“Güzellik” ise soyut olurdu.)

Mecaz anlam soruları

“Kalbi taş gibiydi.” cümlesinde “taş” hangi anlamda? → Gerçek taş değil, duygusuzluk (soyut) anlatılıyor. Bu bir mecaz kullanımdır.