9. sınıf fizik skaler ve vektörel nicelikler konusunda skaler nicelik, yalnızca sayı ve birimle tam olarak ifade edilen niceliktir; kütle, zaman ve sıcaklık skalerdir. Vektörel nicelik ise büyüklüğünün yanında doğrultu ve yönü de belirtilmesi gereken niceliktir; kuvvet, hız ve ağırlık vektöreldir. "5 kg" tek başına yeterli bir bilgidir, ama "20 N kuvvet" demek yetmez, çünkü kuvvetin hangi yöne uygulandığı da gerekir.
Ders özeti PDF: 9. sınıf skaler ve vektörel nicelikler ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).
Bazı kaynaklarda skaler ve vektörel büyüklükler adıyla da geçen bu konuda en çok sürat ile hız, alınan yol ile yer değiştirme karıştırılır. Günlük dilde aynı anlamda kullandığın kelimeler fizikte farklı şeyler söyler. Yazıyı bitirdiğinde bir niceliğin türünü tek bir soruyla ayırt edebileceksin. Yol ve yer değiştirme hesabını da adım adım yapabileceksin.

Skaler nicelik için sayı ve birim yeter; vektörel nicelikte yön de gerekir.
Bu konu 9. sınıfta, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM) fizik programının "Kuvvet ve Hareket" ünitesinde işlenir. Hemen öncesinde temel ve türetilmiş nicelikleri görürsün. Sonraki kuvvet ve hareket konularında da bu ayrımı sürekli kullanırsın. 9. sınıf fizik skaler ve vektörel nicelikler bölümünde senden beklenen, iki türü karşılaştırabilmendir. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) programındaki öğrenme çıktısı şudur:
Skaler nicelik, yalnızca sayı ve birimle tam olarak ifade edilebilen niceliktir. "Film 2 saat sürdü" dediğinde kimse "hangi yöne?" diye sormaz. Çünkü zamanın yönü yoktur; sayı ve birim bütün bilgiyi verir.
Kural: Bir niceliği söylerken "hangi yöne?" sorusu anlamsızsa o nicelik skalerdir. Bu soru işe yarar, çünkü yön gerektirmeyen bir bilgi sayı ve birimle tamamlanır.
Kütle (kg), zaman (s), sıcaklık (°C), hacim (L), enerji (J), özkütle, sürat (m/s) ve alınan yol (m) skalerdir. Marketten aldığın 1 kg un, bardaktaki 250 mL su, sabahki 12 °C hava; hepsi yönsüz bilgilerdir. Skaler nicelikler sayı gibi toplanır: 3 kg ile 2 kg her zaman 5 kg eder.
Dikkat: Sıcaklığın −5 °C gibi eksi değer alması onu yönlü yapmaz. Eksi işareti burada yön değil, termometre ölçeğindeki yeri gösterir.
Vektörel nicelik, büyüklüğü yanında doğrultu ve yönüyle ifade edilen niceliktir. Arkadaşın sana "masayı 30 N kuvvetle it" derse ilk sorun "nereye doğru?" olur. Masayı duvara mı iteceksin, kapıya mı? Kuvvetin büyüklüğü aynı kalsa da yön değişince sonuç değişir.
Bu tür nicelikleri göstermek için vektör kullanılır. Vektör, yönlü bir doğru parçasıdır, yani bir oktur. Vektörü daha ayrıntılı tanımak istersen vektörler nedir sorusunun cevabına göz atabilirsin.
Mantık: Bir doğrultu üzerinde her zaman iki zıt yön vardır. Bu yüzden "doğu-batı doğrultusunda" demek yetmez; "doğuya doğru" diyerek yönü de seçmen gerekir.

Ok ucu yönü, okun uzunluğu büyüklüğü, kesikli çizgi doğrultuyu gösterir.
Vektör kâğıda ok olarak çizilir. Okun uzunluğu büyüklüğü, ok ucu da yönü gösterir. 10 N kuvveti 2 cm çizdiysen, 20 N kuvveti aynı ölçekle 4 cm çizersin. Yazıda ise niceliğin harfinin üstüne küçük bir ok konur; üstü oklu F harfi kuvvet vektörünü anlatır.
Kuvvet (N), ağırlık (N), hız (m/s), ivme ve yer değiştirme (m) vektöreldir. Futbolda şut çekerken topa uyguladığın kuvvetin yönü, topun kaleye mi auta mı gideceğini belirler. Navigasyonda gördüğün "kuzeye 500 m" bilgisi de yönlü bir bilgidir.
İki türü yan yana koyunca fark netleşir. Aşağıdaki tablo, karşılaştırma yaparken bakman gereken her özelliği gösterir.
| Özellik | Skaler nicelikler | Vektörel nicelikler |
|---|---|---|
| Tanım | Yalnızca büyüklükle ifade edilir | Büyüklük, doğrultu ve yönle ifade edilir |
| Gereken bilgi | Sayı + birim | Sayı + birim + yön |
| Gösterim | Sayı ve birim (5 kg) | Ok ya da üstü oklu harf |
| Örnekler | Kütle, zaman, sıcaklık, hacim, enerji, sürat, alınan yol | Kuvvet, ağırlık, hız, ivme, yer değiştirme |
| Toplama | Sayı gibi: 3 kg + 2 kg = 5 kg | Yöne bağlı: aynı yönde 3 N ve 4 N etkisi 7 N, zıt yönde 1 N |
Tablonun son satırı önemlidir. Aynı doğrultudaki 3 N ve 4 N kuvvetler aynı yöndeyse etkileri 7 N olur. Zıt yöndeyse etkileri 1 N olur ve 4 N kuvvetin yönündedir. Farklı açılarda duran vektörlerin nasıl birleştirildiğini merak edersen vektörlerde toplama yöntemlerine bakabilirsin.
Günlük dilde eş anlamlı sandığın bazı kelimeler fizikte iki ayrı niceliktir. Her çiftte biri skaler, diğeri vektöreldir.
| Skaler | Vektörel karşılığı | Fark |
|---|---|---|
| Sürat | Hız | Hız, "ne kadar hızlı" bilgisine yönü ekler |
| Alınan yol | Yer değiştirme | Yer değiştirme, ilk konumdan son konuma çizilen oktur |
| Kütle | Ağırlık | Ağırlık bir kuvvettir, birimi newtondur |
Sürat, bir cismin ne kadar hızlı gittiğini söyler ve skalerdir. Hız ise ne kadar hızlı ve hangi yöne gittiğini birlikte söyler, bu yüzden vektöreldir. Otobüsün göstergesindeki 60 km/h bir sürattir. "Otobüs kuzeye doğru 60 km/h ile gidiyor" dediğinde ise hızı vermiş olursun.
Günlük hayattan: Günlük konuşmada "hız" kelimesini sürat yerine kullanırız. Fizik dersinde ise yön söylemiyorsan doğru kelime sürattir.
Alınan yol, hareket boyunca izlediğin yolun tüm uzunluğudur ve skalerdir. Yer değiştirme ise ilk konumdan son konuma çizilen vektördür. Okul bahçesinde bir tur atıp aynı noktaya dönersen epey yol alırsın, ama yer değiştirmen sıfır olur.

Gidip aynı yere dönen kişinin yer değiştirmesi sıfırdır; geri dönüş yer değiştirmeyi küçültür.
Kütle, cismin madde miktarının ölçüsüdür; birimi kilogramdır ve skalerdir. Ağırlık ise Dünya'nın cisme uyguladığı çekim kuvvetidir. Kuvvet olduğu için birimi newtondur ve yönü Dünya'nın merkezine doğrudur. Banyodaki tartı sana kilogram gösterir, ama fizikte ağırlık newtonla ölçülür.
Arkadaşına "evinden 1 km uzaktayım" yazarsan seni bulamaz. Çevrende 1 km uzaklıkta sayısız nokta vardır. "Evinin 1 km doğusundayım" dersen tek bir yeri tarif edersin.
Rüzgârın estiği taraf, uçağın rotası, geminin rotası yön ister. Öte yandan bir tarifteki 200 g un ya da sınavın 40 dakika sürmesi yön istemez. İki türü ayırmak, bir bilgiyi verirken neyi eksik bırakmaman gerektiğini gösterir.
Fiziğin günlük hayatla bağını hatırlamak istersen 9. sınıf fizik bilimi konusuna dönebilirsin.
Hayır, bunlar iki ayrı sınıflandırmadır. Temel/türetilmiş ayrımı niceliğin nasıl tanımlandığına bakar. Skaler/vektörel ayrımı ise niceliğin yön gerektirip gerektirmediğine bakar. Bu yüzden her nicelik iki sınıflandırmada da bir yere oturur.
| Sınıf | Skaler | Vektörel |
|---|---|---|
| Temel | Kütle, zaman, sıcaklık | Bu tabloda örnek verilmedi |
| Türetilmiş | Hacim, özkütle, enerji, sürat | Hız, ivme, kuvvet, ağırlık |
Dikkat: Yer değiştirme, uzunluk birimi olan metreyle ölçülür. Yine de yön taşıdığı için vektöreldir; birimine bakıp onu skaler sanma.
Soru: Zaman, kuvvet, hacim, hız, enerji, ağırlık, sıcaklık ve yer değiştirme niceliklerini skaler ve vektörel olarak ayır.
Cevap: Skaler: zaman, hacim, enerji, sıcaklık. Vektörel: kuvvet, hız, ağırlık, yer değiştirme.
Soru: Ece evinden 3 km doğudaki okula gidip aynı yoldan eve dönüyor. Aldığı yol ve yer değiştirmesi nedir?
Cevap: Alınan yol 6 km, yer değiştirme 0.
Soru: Bir koşucu düz bir pistte 100 m kuzeye koşuyor, sonra 40 m güneye yürüyor. Yolu ve yer değiştirmesi nedir?
Cevap: Alınan yol 140 m, yer değiştirme 60 m kuzey yönünde.
Soru: Bir navigasyon uygulaması "hedefe 2 km" ve "kuzeybatı yönünde 1,5 km" bilgilerini veriyor. Hangisi vektörel niceliğe aittir?
Cevap: "Kuzeybatı yönünde 1,5 km" vektöreldir; bir yer değiştirme bilgisidir. "Hedefe 2 km" skalerdir.
Soru: Bir pilot yalnızca "saatte 800 km" bilgisiyle rotasını belirleyebilir mi?
Cevap: Hayır. Sürat yetmez; büyüklüğü ve yönüyle hız bilinmelidir.
Hatırlatma: Yol ve yer değiştirme sorularında önce bir şekil çiz. Şekil, geri dönüşlerin yer değiştirmeyi nasıl azalttığını hemen gösterir.
9. sınıf fizik skaler ve vektörel nicelikler konusunun özü şu maddelerdedir:
Daha çok soru görmek istersen skaler ve vektörel nicelik sorularıyla pratik yap.
9. sınıf fizik skaler ve vektörel nicelikler konusunu tekrar etmek için hazırladığımız ders notunu indirebilirsin. Skaler ve vektörel nicelikler PDF dosyasında karşılaştırma tablosu, sürat-hız ve yol-yer değiştirme farkı, 5 çözümlü örnek ve cevap anahtarlı 10 soruluk test var. Her sayfada konuyu adım adım özetleyen kısa maddeler bulursun. Notu yazdırıp sınav öncesi hızlı tekrar için kullanabilirsin. Skaler ve vektörel nicelikler ders notunu PDF olarak indir.
Skaler nicelik yalnızca sayı ve birimle tam olarak ifade edilir; kütle, zaman, sıcaklık, hacim, enerji ve sürat bu gruptadır. Vektörel nicelik ise büyüklüğün yanında doğrultu ve yön de ister; kuvvet, ağırlık, hız, ivme ve yer değiştirme vektöreldir. Ayırt etmek için niceliği söylerken hangi yöne diye sormanın anlamlı olup olmadığına bakarsın.
Skaler büyüklüklere 2 saatlik film süresi, 1 kg un, 12 derecelik hava sıcaklığı ve 250 mL su örnek verilebilir. Vektörel büyüklüklere ise kuzeye doğru 500 m yer değiştirme, sağa doğru uygulanan 20 N kuvvet ve doğuya doğru 60 km/h hız örnek verilebilir. Vektörel örneklerde yön her zaman söylenir.
Sürat, bir cismin ne kadar hızlı gittiğini söyler ve skaler bir niceliktir. Hız ise ne kadar hızlı gittiğini ve hangi yöne gittiğini birlikte söyler, bu yüzden vektöreldir. Araç göstergesindeki 60 km/h bir sürattir. Aracın kuzeye doğru 60 km/h ile gittiğini söylediğinde ise hızı vermiş olursun.
Ağırlık, Dünya'nın bir cisme uyguladığı çekim kuvvetidir. Kuvvetler yön taşıdığı için ağırlık da vektöreldir ve yönü her zaman Dünya'nın merkezine doğrudur. Birimi newtondur. Kütle ise cismin madde miktarının ölçüsüdür, kilogramla ölçülür ve yön taşımadığı için skaler bir niceliktir. Bu yüzden ikisi günlük dilde karıştırılsa da fizikte ayrı tutulur.
Hayır, aynı şey değildir. Doğrultu, vektörün üzerinde bulunduğu doğrudur; doğu-batı doğrultusu buna örnektir. Yön ise vektörün bu doğru üzerinde hangi tarafı gösterdiğidir; doğuya doğru ya da batıya doğru gibi. Her doğrultu üzerinde birbirine zıt iki yön bulunur, bu yüzden yalnız doğrultuyu söylemek yetmez.
Uluslararası birim sisteminde yedi temel nicelik vardır: uzunluk, kütle, zaman, elektrik akımı, sıcaklık, madde miktarı ve ışık şiddeti. Diğer nicelikler bunlardan türetilir. Temel ya da türetilmiş olmak, bir niceliğin skaler ya da vektörel olmasını belirlemez; bunlar birbirinden bağımsız iki ayrı sınıflandırmadır ve ayrı ayrı düşünülmelidir.
Hayır, bu sayfada ders kitabı cevap anahtarı yayımlanmaz; 9 sınıf fizik ders kitabı sayfa 63 cevapları ve 9 sınıf fizik ders kitabı sayfa 65 cevapları da burada yoktur. Bunun yerine kitaptaki etkinliklere hazırlayan karşılaştırma tablosu, çözümlü örnekler ve mini test bulursun. Bunları çözdükten sonra kitaptaki etkinlikleri kendin cevaplayabilirsin.