9. sınıf coğrafya biliminin gelişimi, coğrafyanın İlk Çağ'da gezilen yerlerin tasvirine dayanan bir bilgi birikimiyken zamanla yöntemleri belli bir bilim hâline gelme sürecini anlatır. Coğrafya Orta Çağ'da Müslüman bilginlerin çalışmalarıyla ilerler, Yeni Çağ'da keşif yolculuklarıyla genişler, Yakın Çağ'da bugünkü konu ve bölümlerine kavuşur. Her çağda ticaret, göçler, keşifler ve bilimsel gelişmeler gibi farklı etkenler bu süreci hızlandırmıştır.
Ders özeti PDF: 9. sınıf coğrafya biliminin gelişimi ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).
Ders kitabında bir sayfada çok sayıda isim ve eser aynı anda karşına çıkınca hangi bilginin hangi döneme ait olduğunu karıştırmak kolaydır. Bu yazıyı bitirdiğinde dönemleri, bilim insanlarını ve eserlerini doğru eşleştirebilecek, coğrafyanın neden geliştiğini açıklayabilecek ve bir coğrafyacı hakkında güvenilir kaynaklardan bilgi toplayabileceksin.
Coğrafya Biliminin Gelişimi Hangi Sınıfta, Hangi Ünitede?
Coğrafya biliminin gelişimi konusu, 9. sınıf coğrafya dersinde Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin “Coğrafyanın Doğası” temasında işlenir. Taslak yıllık plana göre bu konu 3. haftada, 28 Eylül-2 Ekim tarihleri arasında anlatılır; okulunun kendi planında hafta değişebilir. Konunun öğrenme çıktısı, coğrafya biliminin gelişimi hakkında bilgi toplayabilmektir.
- COĞ.9.1.3 Coğrafya biliminin gelişimi hakkında bilgi toplayabilme
Aynı temada coğrafyanın konusu, bölümleri ve coğrafya öğrenmenin önemi gibi konular da var; bu yazıda yalnız gelişim sürecine odaklanıyoruz.
Coğrafya Bilimi Nedir? (Kısaca)
Coğrafya bilimi nedir kısaca sorusunun cevabı şudur: coğrafya, yeryüzündeki doğal ve beşerî unsurları, bunların dağılışını ve insan ile doğa arasındaki etkileşimi inceleyen bilimdir. Dağların nerede yükseldiğini, insanların neden belirli bölgelerde yoğunlaştığını ve iklimin günlük hayatı nasıl şekillendirdiğini coğrafya açıklar. Bu geniş konuyu bugünkü hâline getiren uzun bir gelişim süreci vardır.
Coğrafya Biliminin Gelişimi Nelerdir? Dönem Dönem
Coğrafya biliminin gelişimi nelerdir sorusuna en kısa cevap, dönem dönem ilerleyen beş aşamadır: İlk Çağ, Orta Çağ, Yeni Çağ, Yakın Çağ ve günümüz. Her dönemde insanların dünyayı tanıma ihtiyacı coğrafyaya farklı bir katkı sağlamıştır. İlk Çağ'da / Orta Çağ'da / Yeni Çağ'da / Yakın Çağ'da coğrafya nasıl geliştiğini sırayla görelim.
Coğrafya biliminin gelişimi İlk Çağ'dan günümüze beş dönemde ilerler.
İlk Çağ'da Coğrafya
İlk Çağ'da coğrafya (ders kitabında Eski Çağ olarak geçer), Anadolu, Mezopotamya ve Mısır'da kurulan ilk kentlerle başlamıştır. Ticaretin gelişmesi ve yazının icadı da bu başlangıcı hızlandırmıştır. “Coğrafya” kavramı Eski Yunanca “geo” (yer) ve “graphein” (tasvir etmek) kelimelerinden oluşur ve ilk kez Eratosthenes tarafından kullanılmıştır. Eratosthenes, Amasyalı Strabon ve İskenderiyeli Batlamyus bu dönemin en önemli coğrafyacılarıdır.
Mantık: İnsanlar önce gezdikleri yerleri anlatmak ve yönlerini bulmak zorundaydı. Bu yüzden bu çağda gezilen yerlerin tasviri, Dünya'nın şekli ve boyutları, koordinat sistemi ve yönler ele alınmıştır.
Orta Çağ'da Coğrafya (Avrupa ve Türk-İslam Dünyası)
Orta Çağ'da İpek Yolu ve Baharat Yolu ticareti ülkeler arasındaki ilişkileri geliştirmiş, büyük göç hareketleri de yeni yerlerin tanınmasını sağlamıştır. Bu dönemde coğrafyanın gelişmesinde Müslüman bilginlerin rolü büyüktür. Namaz vakitlerini, oruç süresini ve hac yollarını belirleme ihtiyacı coğrafyaya ilgiyi artırmıştır. Türk-İslam coğrafyacıları ve bilim insanları arasında Harezmî, Biruni, İbn Haldun ve Muhammed İdrisi öne çıkar; İbn Battûta ve Mesudi ise gezdikleri yerleri anlatan seyyahlardır.
Günlük hayattan: Bugün bir gezgin gördüğü şehirleri video ve notlarla paylaşır. Orta Çağ seyyahları da gördüklerini yazıya geçirdi; bu kayıtlar sonraki kuşaklar için coğrafi bilgi kaynağı oldu.
Yeni Çağ'da Coğrafya (Coğrafi Keşifler)
Yeni Çağ'da Avrupa'daki Rönesans ve reform hareketleri, aydınlanma ve sömürgecilik coğrafyanın gelişmesinde rol oynamıştır. Kristof Kolomb 1492'de Amerika kıtasına ulaşmış, Vasco da Gama ise 1498'de Ümit Burnu'nu geçerek Hindistan'a deniz yoluyla varmıştır. Bu yolculuklar dünya haritalarına yeni kıyılar ve kıtalar eklemiştir. Yolculukların nedenlerini ve sonuçlarını coğrafi keşiflerin nedenleri ve sonuçları yazısında ayrıntılı bulabilirsin.
Osmanlı'da ve Avrupa'da da önemli eserler ortaya çıkmıştır. Piri Reis 1513'te bir dünya haritası çizmiş, Kitab-ı Bahriye adlı denizcilik eserini hazırlamıştır. Kâtip Çelebi Cihannüma'yı, Evliya Çelebi Seyahatname'yi yazmış; Ortelius da haritalarıyla öne çıkmıştır. Bu dönemde çizilen haritaları nasıl okuyacağını mekânın aynası haritalar yazısında öğrenebilirsin.
Yakın Çağ'da Coğrafya (Modern Coğrafyanın Doğuşu)
Yakın Çağ'da Fransız İhtilali ve Sanayi Devrimi'nin etkileri, bilim ve teknolojideki gelişmeler ve ulaşımın kolaylaşması coğrafyayı ilerletmiştir. Bilimsel amaçlı keşif gezileri yapılmış, coğrafyanın yöntemleri bu çağda oluşturulmuştur. Coğrafyanın konuları ve bölümleri de bugünkü şeklini bu dönemde almıştır. Alexander von Humboldt, Carl Ritter ve Friedrich Ratzel gibi Alman bilim insanları bu dönemde coğrafyanın gelişmesine öncülük etmiştir.
Türkiye'de ise Cumhuriyet Dönemi'nde Besim Darkot, Faik Sabri Duran, Reşat İzbırak ve Sırrı Erinç gibi bilim insanları coğrafyaya önemli katkılar sağlamıştır.
Dikkat: Yakın Çağ'ı yalnızca isimlerle ezberleme. Bu çağın asıl farkı, coğrafyanın olayların nedenlerini ve sonuçlarını sorgulayan bir bilime dönüşmesidir.
Günümüzde Coğrafya (Uydu, CBS, Uzaktan Algılama)
Günümüzde coğrafya, uydu görüntüleri, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve uzaktan algılama gibi teknolojilerle çalışır. Uzaktan algılama, yeryüzüne dokunmadan uydu ya da hava aracıyla bilgi toplama yöntemidir; CBS ise bu verileri bilgisayar ortamında toplayıp harita olarak gösteren sistemdir. Bu araçları ve bileşenlerini mekânsal bilgi teknolojilerinin bileşenleri yazısında daha ayrıntılı bulabilirsin.
Teknoloji veri toplamayı kolaylaştırır ama veriyi yorumlayan yine coğrafyacıdır. Bu yüzden coğrafya, teknolojiyle birlikte gelişen ama insan yorumuna hâlâ ihtiyaç duyan bir bilim olarak kalır.
Coğrafyanın Gelişimine Etkili Olan Temel Faktörler
Coğrafya biliminin gelişimine etkili olan faktörler her çağda farklıdır. Aşağıdaki tablo bu etkenleri çağ sırasıyla özetler. Her etken, insanların yeni yerler hakkında daha fazla bilgi toplamasını sağlamıştır.
| Dönem | Gelişmede Rol Oynayan Etkenler | Öne Çıkan Gelişme |
|---|---|---|
| İlk Çağ | Kentlerin kurulması, ticaretin gelişmesi, yazının icadı | Gezilen yerlerin tasviri, Dünya'nın şekli ve boyutları |
| Orta Çağ | İpek Yolu ve Baharat Yolu ticareti, büyük göçler, namaz vakti ve hac yolu gibi ihtiyaçlar | Müslüman bilginlerin çalışmaları |
| Yeni Çağ | Rönesans ve reform, aydınlanma, sömürgecilik | Keşif yolculukları, yeni dünya haritaları |
| Yakın Çağ | Fransız İhtilali, Sanayi Devrimi, bilim ve ulaşımdaki gelişmeler | Bilimsel keşif gezileri, coğrafyanın yöntemleri |
| Günümüz | Uydu ve bilgisayar teknolojileri | CBS ve uzaktan algılama ile veri toplama |
Kural: Bir faktörü ezberlemek yerine “bu faktör hangi ihtiyaçtan doğdu?” diye sor. Çünkü sorular genellikle örnek bir durumu bu faktörlerden birine bağlamanı ister.
Coğrafyaya Katkı Sağlayan Bilim İnsanları ve Eserleri
Coğrafyaya katkı sağlayan bilim insanları kimlerdir diye sorulduğunda aşağıdaki tablodaki isimler akla gelir. Her satırda bilim insanının dönemini, eserini ve katkısını görebilirsin.
| Dönem | Bilim İnsanı | Eser | Katkısı |
|---|---|---|---|
| İlk Çağ | Eratosthenes | — | “Coğrafya” kavramını ilk kez kullanmıştır. |
| İlk Çağ | Strabon | — | Amasyalıdır; dönemin en önemli coğrafyacılarındandır. |
| İlk Çağ | Batlamyus | — | İskenderiyelidir; dönemin en önemli coğrafyacılarındandır. |
| Orta Çağ | Harezmî, Biruni | — | Matematik ve astronomi çalışmalarıyla coğrafyaya katkı vermiştir. |
| Orta Çağ | İbn Battûta | — | Seyyahtır; gezdiği yerleri anlatan eserler bırakmıştır. |
| Orta Çağ | İbn Haldun | Mukaddime | Coğrafyaya katkı veren eserler yazan bilginlerdendir. |
| Yeni Çağ | Piri Reis | Kitab-ı Bahriye | Denizcidir; 1513'te bir dünya haritası çizmiştir. |
| Yeni Çağ | Kâtip Çelebi | Cihannüma | Harita ve eserleriyle coğrafyaya katkı vermiştir. |
| Yeni Çağ | Evliya Çelebi | Seyahatname | Gezdiği yerleri bu eserinde anlatmıştır. |
| Yakın Çağ | Humboldt, Ritter | — | Coğrafyanın gelişmesine öncülük etmiştir. |
Hatırlatma: Tabloyu ezberlerken önce dönemi, sonra eseri bağla. Çünkü genelde eserin hangi döneme ait olduğu sorulur, isim tek başına yeterli olmaz.
Kendi Araştırma Kartını Hazırla: Bir Coğrafyacı Hakkında Bilgi Topla
Coğrafya biliminin gelişimi hakkında bilgi toplayabilme becerisi, yalnızca isim ezberlemek değildir. Yukarıdaki tablodan bir bilim insanı seç ve aşağıdaki kartı doldur.
Araştırma kartını bir coğrafyacı için doldur, kaynaklarını kartın altına not et.
- Adı: …
- Yaşadığı dönem ve yer: …
- Önemli eseri: …
- Coğrafyaya katkısı (1 cümle): …
- Kullandığım kaynaklar (en az 2): …
Kartı doldurduktan sonra kaynağının güvenilir olup olmadığını üç soruyla kontrol et: Yazarı ya da kurumu belli mi? Başka bir kaynak aynı bilgiyi veriyor mu? Tarih ve isimler kaynaklar arasında tutarlı mı?
Örnek doldurulmuş kart şöyle olabilir: Adı Kâtip Çelebi, önemli eseri Cihannüma, yaşadığı dönem Yeni Çağ (1609-1657), coğrafyaya katkısı harita ve eserleriyle Osmanlı'da coğrafya bilgisini zenginleştirmesidir; kaynaklar ders kitabı ve bir ansiklopedi maddesidir.
Sık Yapılan Hatalar ve Karıştırılan Eşleşmeler
Bu konuda öğrencilerin en çok karıştırdığı noktalar aşağıdadır.
- “Coğrafya” kavramını Batlamyus'un kullandığını sanmak. Doğrusu: Kavramı ilk kez Eratosthenes kullanmıştır.
- İbn Battûta ile Evliya Çelebi'yi aynı döneme koymak. Doğrusu: İkisi de gezgindir ama İbn Battûta Orta Çağ'da, Evliya Çelebi Yeni Çağ'da yaşamıştır.
- Kâtip Çelebi ile Evliya Çelebi'yi karıştırmak. Doğrusu: Cihannüma Kâtip Çelebi'ye, Seyahatname Evliya Çelebi'ye aittir.
- “Kolomb Hindistan'a ulaştı” sanmak. Doğrusu: Kolomb Amerika kıtasına ulaşmıştır; Hindistan'a deniz yoluyla ulaşan Vasco da Gama'dır.
- “Coğrafya artık tamamen teknolojiye bırakıldı” sanmak. Doğrusu: Teknoloji veriyi toplar, veriyi yorumlayan yine coğrafyacıdır.
Çözümlü Örnekler
Şimdi dört örneği birlikte çözelim.
Örnek 1: Gelişim Faktörünü Bulma
“15. yüzyılın sonlarında Avrupalı denizcilerin yeni deniz yolları aramasıyla dünya haritaları kısa sürede büyük ölçüde değişti.” Bu durum hangi faktörün etkisini gösterir?
- Cümlede denizcilerin yeni yol araması ve haritaların değişmesi anlatılır.
- Bu, keşif yolculuklarının bir sonucudur.
- Cevap: Coğrafi keşifler.
Örnek 2: Eser-Kişi Eşleştirme
Cihannüma, Seyahatname ve Kitab-ı Bahriye eserlerini yazarlarıyla eşleştir.
- Cihannüma bir coğrafya eseridir → Kâtip Çelebi.
- Seyahatname, gezilen yerlerin anlatıldığı bir eserdir → Evliya Çelebi.
- Kitab-ı Bahriye bir denizcilik eseridir → Piri Reis.
Örnek 3: Dönem Belirleme
Bir araştırmacı, bir ormandaki yangın sonrası değişimi uydu görüntüleriyle izliyor. Bu çalışma hangi döneme ait bir özelliği taşır?
- Uydu görüntüsü kullanımı modern bir araçtır.
- Bu araç günümüz coğrafyasının uzaktan algılama yöntemidir.
- Cevap: Günümüz.
Örnek 4: Güvenilir Kaynakla Bilgi Toplama
Bir öğrenci, tek bir sosyal medya paylaşımından “Harezmî haritayı icat etti” bilgisini alıp ödevine yazıyor. Bu doğru bir bilgi toplama yöntemi midir?
- Kaynak tek ve kimin yazdığı belirsizdir.
- İddia abartılı ve başka kaynaklarla karşılaştırılmamıştır.
- Cevap: Hayır; ders kitabı ve ansiklopedi gibi en az iki kaynak karşılaştırılmalıdır.
Coğrafya Biliminin Gelişimi Hızlı Özet
- Coğrafya biliminin gelişimi İlk Çağ'dan günümüze beş dönemde ilerler.
- İlk Çağ'da “coğrafya” kavramını Eratosthenes kullanmış; Strabon ve Batlamyus öne çıkmıştır.
- Orta Çağ'da ticaret yolları ve göçlerle birlikte Harezmî, Biruni, İdrisî ve İbn Haldun gibi Müslüman bilginler coğrafyayı ilerletmiştir.
- Yeni Çağ'da keşif yolculukları ile Piri Reis, Kâtip Çelebi ve Evliya Çelebi coğrafyayı genişletmiştir.
- Yakın Çağ'da coğrafyanın yöntemleri oluşmuş, konu ve bölümleri bugünkü şeklini almıştır.
- Günümüzde coğrafya uydu, CBS ve uzaktan algılama ile çalışır.
- Her çağın etkenleri farklıdır: ticaret, göçler, keşifler, bilimsel ve teknolojik gelişmeler.
Coğrafya, üniversite sınavının TYT oturumundaki Sosyal Bilimler Testi'nde de yer alır. Sınavda hangi başlıkların öne çıktığını TYT coğrafya konuları yazısında görebilirsin.
Coğrafya Biliminin Gelişimi Mini Test
Şimdi kendini dene; aşağıdaki 5 soruyu çöz, sonra cevap anahtarına bak.
- “Coğrafya” terimini ilk kullanan kişi olarak kabul edilen bilim insanı kimdir?
A) İbn Haldun B) Eratosthenes C) Kâtip Çelebi D) Piri Reis - Orta Çağ'da coğrafyanın gelişmesinde hangi bilginlerin çalışmalarının rolü büyüktür?
A) Müslüman bilginler B) Rönesans dönemi Avrupalı bilginler C) Cumhuriyet Dönemi coğrafyacıları D) Sanayi Devrimi mühendisleri - Vasco da Gama'nın 1498'deki yolculuğunun sonucu nedir?
A) Amerika'ya ulaşmıştır B) Dünya'yı dolaşmıştır C) Hindistan'a deniz yoluyla ulaşmıştır D) Kutuplara gitmiştir - Cihannüma adlı eserin yazarı kimdir?
A) Evliya Çelebi B) Piri Reis C) İbn Battûta D) Kâtip Çelebi - Günümüzde coğrafyacıların yeryüzüne dokunmadan bilgi topladığı yöntem hangisidir?
A) Seyahatname yazma B) Uzaktan algılama C) Kroki çizme D) Pusula kullanma
Cevap Anahtarı ve Açıklamalar
- 1-B: “Coğrafya” kavramını ilk kez Eski Çağ'da Eratosthenes kullanmıştır.
- 2-A: Orta Çağ'da coğrafyanın gelişmesinde Müslüman bilginlerin rolü büyüktür; diğer şıklar başka çağlara aittir.
- 3-C: Vasco da Gama, 1498'de Ümit Burnu'nu geçerek Hindistan'a deniz yoluyla ulaşmıştır.
- 4-D: Cihannüma'yı Kâtip Çelebi yazmıştır; Seyahatname Evliya Çelebi'ye aittir.
- 5-B: Uzaktan algılama, yeryüzüne dokunmadan uydu ya da hava aracıyla bilgi toplama yöntemidir.
Daha fazla soru için 9. sınıf coğrafya sorularıyla pratik yap ve eksik kaldığın yeri gör.
9. Sınıf Coğrafya Coğrafya Biliminin Gelişimi PDF: Konu Özeti ve Test
9. sınıf coğrafya biliminin gelişimi konusunu tekrar etmek için üç sayfalık ders notunu coğrafya biliminin gelişimi konu anlatımı PDF olarak indirebilirsin. PDF'te çağlara göre gelişim etkenleri, bilim insanları özeti, dönem ve eser tablosu, 5 çözümlü örnek ve cevap anahtarlı 10 soruluk test var. Konu özeti kartlarıyla dönemleri hızlıca hatırlarsın. Çıktısını alıp defterine yapıştırabilir, yazılıdan önceki akşam testi çözerek eksiğini görebilirsin. İndirmek için üye olman gerekmez.
