7. sınıf matematik rasyonel sayılarla işlemler ve problem çözme konusu, kesirli ve ondalık sayılarla dört işlem yapmayı ve bu işlemleri gerçek yaşam problemlerinde kullanmayı kapsar. Toplama ve çıkarmada paydalar eşitlenir, çarpmada paylar ve paydalar kendi aralarında çarpılır, bölmede ikinci sayı ters çevrilip çarpılır. Problemlerde önce “bu kesir neyin kesri?” diye sorulur, sonra işlem sırası belirlenir.
Ders özeti PDF: 7. sınıf rasyonel sayılarla işlemler ve problem çözme ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).
Bu konuda seni en çok kurallar değil, problemler zorlar. “Kalanın 2/3'ü” gibi bir ifade görünce hangi sayıyla çarpacağını şaşırabilirsin. Bu yazıyı bitirdiğinde dört işlemi işaretiyle birlikte doğru yapacak, problemleri 4 adımla çözüp sonucunu kendin kontrol edebileceksin.
Bu konu 7. sınıfta, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM) matematik programının “Sayılar ve Nicelikler (1)” temasında işlenir. Önce rasyonel sayıları tanıyıp sıralarsın, ardından bu sayılarla işlem yapıp problem çözersin. Yılın tüm konularını görmek için 7. sınıf konuları ve üniteleri listesine bakabilirsin. 7. sınıf matematik rasyonel sayılarla işlemler ve problem çözme konusunun öğrenme çıktısı şudur:
Toplama ya da çıkarma yapabilmek için parçaların aynı büyüklükte olması gerekir. Parçanın büyüklüğünü payda söyler.
Paydalar eşitse paylar toplanır ya da çıkarılır, payda aynen yazılır. Örneğin 2/7 + 3/7 = 5/7 ve 5/9 − 7/9 = −2/9 olur.
Mantık: Payda dilimin boyunu, pay ise dilim sayısını gösterir. Aynı boydaki dilimleri saydığında dilimin boyu değişmez, bu yüzden payda da değişmez.
Payda eşitleme, farklı paydalı kesirleri genişleterek ortak bir paydaya getirmektir. 1/2 + 1/3 işleminde ortak payda 6 olur: 3/6 + 2/6 = 5/6.
Bir pizzanın yarısını sen, üçte birini kardeşin yedi diyelim. Pizza 6 dilimse sen 3, kardeşin 2 dilim yemiş olur; toplam 5/6.
İşaret kuralları 7. sınıf tam sayılar konusundakiyle aynıdır. Aynı işaretli sayılar toplanır ve ortak işaret yazılır. Farklı işaretlilerde mutlak değeri büyük olandan küçük olan çıkarılır ve büyüğün işareti yazılır.
Çıkarma işlemini, çıkan sayının ters işaretlisiyle toplama gibi düşün: −1/4 − 1/2 = −1/4 + (−2/4) = −3/4.
Kural: Negatif bir sayıyı çıkarmak, o sayının pozitifini eklemektir. Çünkü bir borcun silinmesi, cebine para girmesiyle aynı sonucu verir.
Ondalık gösterimde virgüller alt alta gelecek şekilde yazılır. Basamak sayısı eşit değilse sona sıfır eklenir, bu sayının değerini değiştirmez. Örneğin 2,5 + 0,75 işlemi 2,50 + 0,75 = 3,25 olur. Okula 2,5 km yürüyüp sonra 0,75 km daha yürürsen toplam 3,25 km yol almış olursun.
Bu bölümde ve bir sonrakinde rasyonel sayılarla çarpma ve bölme kurallarını göreceksin. Toplamanın aksine burada payda eşitlemeye gerek yoktur.
Paylar kendi arasında, paydalar kendi arasında çarpılır. İşini kolaylaştırmak için çarpmadan önce sadeleştir. Örneğin 4/9 · 3/8 işleminde 4 ile 8'i 4'e, 3 ile 9'u 3'e bölersin: 1/3 · 1/2 = 1/6.
Bir kek tarifi 3/4 su bardağı süt istiyor ve sen tarifin yarısını yapacaksın. Gereken süt 1/2 · 3/4 = 3/8 su bardağı olur.
Hatırlatma: Tam sayılı kesirle çarpmadan önce onu bileşik kesre çevir. Örneğin 1 1/2 · 2/3 = 3/2 · 2/3 = 1 olur.
Çarpmada önce işaret belirlenir, sonra sayılar çarpılır. Aynı işaretli iki sayının çarpımı pozitif, farklı işaretli iki sayının çarpımı negatiftir.
| Birinci sayı | İkinci sayı | Çarpımın işareti |
|---|---|---|
| + | + | + |
| − | − | + |
| + | − | − |
| − | + | − |
Örneğin (−2/3) · (9/4) işleminde işaretler farklı olduğu için sonuç negatiftir. −18/12 sadeleşince −3/2 bulunur.
Bir sayının çarpmaya göre tersi, o sayıyla çarpıldığında sonucu 1 yapan sayıdır. 3/4'ün tersi 4/3, −2/5'in tersi −5/2, 5'in tersi 1/5'tir. Ters alınırken işaret değişmez, yalnız pay ile payda yer değiştirir.
Dikkat: 0'ın çarpmaya göre tersi yoktur. Çünkü 0'ı hangi sayıyla çarparsan çarp sonuç 0 olur, hiçbir zaman 1 olmaz.
Bölmede birinci sayı aynen yazılır, bölme çarpmaya çevrilir ve ikinci sayının tersi alınır. Örneğin 3/4 ÷ 2/5 = 3/4 · 5/2 = 15/8 olur. İşaretli sayılarda da yöntem aynıdır: (−3/5) ÷ (9/10) = (−3/5) · (10/9) = −30/45 = −2/3.
Mantık: 2 ÷ 1/4 işlemi “2 bütünün içinde kaç tane çeyrek var?” sorusudur. Her bütünde 4 çeyrek olduğu için cevap 8'dir; 2 · 4 = 8 işlemi de aynı sonucu verir.
3 litre limonatayı 1/4 litrelik bardaklara doldurursan 3 · 4 = 12 bardak çıkar.
| İşlem | Kural | Örnek | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Toplama | Paydaları eşitle, payları topla | 1/2 + 1/3 | 5/6 |
| Çıkarma | Paydaları eşitle, payları çıkar | 3/4 − 1/2 | 1/4 |
| Çarpma | Sadeleştir; pay ile pay, payda ile payda | 4/9 · 3/8 | 1/6 |
| Bölme | Birinciyi yaz, ikinciyi ters çevir, çarp | 3/4 ÷ 2/5 | 15/8 |

Dört işlemin kuralı ve birer örnekle kısa özeti
Çok adımlı işlem, sonuca ulaşmak için birden fazla işlemin sırayla yapılmasını gerektiren ifadedir. İşlem önceliği ise hangi işlemin önce yapılacağını belirleyen kuraldır. Sıra şöyledir:
Örneğin (2/3 − 1/6) ÷ 3/4 ifadesinde önce parantez yapılır: 4/6 − 1/6 = 3/6 = 1/2. Sonra bölme yapılır: 1/2 · 4/3 = 4/6 = 2/3.
Kural: Çarpma ve bölme yan yanaysa soldan sağa gidilir. Çünkü sırayı değiştirirsen sonuç değişebilir: 1/2 ÷ 1/4 · 2 işleminin sonucu 4'tür, önce çarparsan yanlışlıkla 1 bulursun.
Markette 3 tane yarım litrelik su ve 1/4 litrelik meyve suyu aldın. Toplam içecek 3 · 1/2 + 1/4 = 7/4 litre olur.
Rasyonel sayı problemleri harçlık, su deposu, kumaş ya da hava sıcaklığı gibi günlük durumları anlatır. Bu soruları 4 adımla çözersen hangi işlemi yapacağını şaşırmazsın:
| Problem tipi | Anahtar ifade | İlk işlem |
|---|---|---|
| Bütünün kesri | “harçlığının 1/4'ü” | Bütünü kesirle çarp |
| Kalanın kesri | “kalanın 2/3'ü” | Önce kalanı bul |
| Parçadan bütüne | “1/5'i 12 litre” | Parçayı paydayla büyüt |
| Ölçme ve bölme | “kaç parça çıkar?” | Bölme yap |
| Sıcaklık ve değişim | “arttı, düştü” | İşaretli toplama ve çıkarma |
“Harçlığının 1/4'ü” dendiğinde kesir bütünün kesridir, harçlığı doğrudan 1/4 ile çarparsın. “Kalanın 2/3'ü” dendiğinde ise önce kalanı bulman gerekir. Harçlığın 1/4'ü harcanınca 3/4'ü kalır; bunun 2/3'ü 2/3 · 3/4 = 1/2 eder.
Şerit modelinde bütünü 12 kareye böl: 3 kare kitap, kalan 9 karenin 6'sı yemek, 3 kare artan.

Kalanın kesri problemi şerit modeliyle çözülüyor
Dikkat: Kalanın kesrini bütünün kesriyle doğrudan toplama. Bu problemde 1/4 + 2/3 işlemi anlamsızdır, çünkü iki kesir farklı bütünlerin kesridir.
Bütünün 3/4'ü 18 ise önce 1/4'ünü bulursun: 18 ÷ 3 = 6. Bütün ise 6 · 4 = 24 olur.
“Kaç parça çıkar?” sorusu bölme ister; bölümün tam kısmı parça sayısını, kesirli kısmı artanı gösterir. “Arttı” toplama, “düştü” çıkarma demektir ve sıfırın altı negatif yazılır.
Örneklerdeki para ve ölçü değerleri kurgusaldır. Her çözümde dört adımı izle.
Ali harçlığının 1/4'ünü kitaba, kalanın 2/3'ünü yemeğe harcadı ve geriye 60 TL kaldı. Ali'nin harçlığı kaç TL'dir?
Bir su deposunun 3/5'i dolu. Depoya 12 litre su eklenince deponun 4/5'i doluyor. Depo tamamen dolunca kaç litre su alır?
Bir terzi 2 1/2 metre kumaştan 3/4 metrelik parçalar kesiyor. Kaç parça çıkar, kaç metre kumaş artar?
Sabah −2,5 °C olan hava sıcaklığı öğlene kadar 6,75 °C arttı, akşama doğru 4,5 °C düştü. Akşam sıcaklık kaç °C olur?
Hatırlatma: Her sonuçtan sonra “Bu sonuç mantıklı mı?” diye sor. Kumaştan kestiğin parçaların toplam boyu kumaşın boyunu geçiyorsa bir yerde hata yapmışsındır.
7. sınıf matematik rasyonel sayılarla işlemler ve problem çözme konusunu şu maddelerle hızlıca tekrar edebilirsin:
Aşağıdaki 5 soruyu kısa bir rasyonel sayılar çalışma kâğıdı / test gibi kullan. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak.
Daha fazla pratik için 7. sınıf matematik soruları sayfasındaki soruları çözebilirsin.
7. sınıf matematik rasyonel sayılarla işlemler ve problem çözme konusunu tekrar etmek için hazırladığımız rasyonel sayılarla işlemler PDF dosyası üç sayfadan oluşur. PDF'te dört işlem kuralları, işlem önceliği, 4 adımlı problem çözme kartı, 5 çözümlü problem ve cevap anahtarlı 10 soruluk test var. Dosyayı yazdırıp ders notu olarak kullanabilir, testi kendine süre tutarak çözebilirsin. Takıldığın soruda yazıdaki çözümlü örneklere dönüp adımları karşılaştır. Rasyonel sayılarla işlemler ders notunu indir
Rasyonel sayılarda bölme yapmak için birinci sayı aynen yazılır, bölme işareti çarpmaya çevrilir ve ikinci sayının çarpmaya göre tersi alınır. Sonra paylar ve paydalar kendi aralarında çarpılır, sonuç sadeleştirilir. Örneğin 3/4 ÷ 2/5 işlemi 3/4 · 5/2 olarak yazılır ve sonuç 15/8 bulunur. İşaret kuralı çarpmadaki gibidir.
Kalanın kesri hesaplanırken önce ilk harcamadan sonra kalan kısım bulunur. Örneğin harçlığın 1/4'ü harcandıysa geriye 3/4'ü kalır. Kalanın 2/3'ü isteniyorsa 2/3 ile 3/4 çarpılır ve bütünün 1/2'si bulunur. Kalanın kesrini bütünün kesriyle doğrudan toplamak yanlıştır, çünkü iki kesir farklı bütünlere aittir.
Hayır, 0'ın çarpmaya göre tersi yoktur. Bir sayının çarpmaya göre tersi, o sayıyla çarpıldığında sonucu 1 yapan sayıdır. 0 hangi sayıyla çarpılırsa çarpılsın sonuç 0 olur, hiçbir zaman 1 olmaz. Bu yüzden bölme işleminde bölen sayı 0 olamaz ve hiçbir sayı 0'a bölünemez.
Tam sayılı kesirle çarpma yapmadan önce tam sayılı kesir bileşik kesre çevrilir. Bunun için tam kısım payda ile çarpılır ve paya eklenir. Örneğin 1 1/2 kesri 3/2 olarak yazılır. Ardından paylar ve paydalar kendi aralarında çarpılır: 3/2 · 2/3 = 1. Tam kısmı ayrı çarpmak hatalı sonuç verir.
Ondalık sayılarla toplama yaparken sayılar virgülleri alt alta gelecek şekilde yazılır. Basamak sayısı farklıysa eksik basamaklara sıfır eklenir, bu sayının değerini değiştirmez. Sonra bildiğin toplama yapılır ve virgül aynı hizaya konur. Örneğin 2,5 + 0,75 işlemi 2,50 + 0,75 olarak yazılır ve sonuç 3,25 bulunur.
İşlem önceliği, birden fazla işlem içeren bir ifadede hangi işlemin önce yapılacağını belirleyen kuraldır. Önce parantez içi yapılır, sonra çarpma ve bölme soldan sağa, en son toplama ve çıkarma soldan sağa yapılır. Örneğin 1/2 + 1/3 · 3/4 ifadesinde önce çarpma yapılır ve sonuç 3/4 bulunur.
Rasyonel sayılarla problem çözerken dört adım izlenir. Önce problemi anlarsın: neyi biliyorsun, ne soruluyor? Sonra plan yaparsın: kesir neyin kesri, hangi işlem hangi sırayla yapılacak? Ardından işlemleri çözersin. Son olarak bulduğun sonucu problemde yerine koyup kontrol edersin. Şerit modeli çizmek plan adımını kolaylaştırır.