5. sınıf sosyal bilgiler yaşadığı ilin göreceli konumu, bir ilin yerinin çevresindeki komşu illere, denizlere, göllere, dağlara, akarsulara ve ulaşım yollarına göre anlatılmasıdır. Örneğin “Edirne, Yunanistan ve Bulgaristan'a sınırı olan, Kırklareli'nin batısındaki bir ilimizdir.” cümlesi Edirne'nin göreceli konumunu anlatır. Göreceli konum çevredeki unsurlara bağlı olduğu için yeni bir yol, köprü ya da liman yapıldığında değişebilir.
Ders özeti PDF: 5. sınıf yaşadığı ilin göreceli konumu ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).
Bu konuda çoğu öğrenci ilini nereden anlatmaya başlayacağını bilemez; cümleye hangi unsuru koyacağını karıştırır. Bu 5 sınıf sosyal bilgiler yaşadığı ilin göreceli konumu konu anlatımı bittiğinde kendi ilini haritaya bakarak üç dört cümleyle anlatabileceksin. Bir ilin göreceli konumunun doğru mu yanlış mı anlatıldığını da ayırt edeceksin.
Bu konu, Evimiz Dünya 5. sınıf temasının bir parçasıdır ve Sosyal Bilgiler dersinde işlenir. Program, Millî Eğitim Bakanlığının (MEB) Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'dir. Taslak yıllık plana göre konu 6. hafta içinde işlenir. Senden beklenen öğrenme çıktısı şudur:
Göreceli konum, bir yerin çevresindeki başka yerlere ve unsurlara göre bulunduğu yerdir. Bir ili tarif ederken komşu illerine, denizine, dağına ya da yoluna bakarak konuşursun. Bu konum, bakış açısı değiştikçe farklı cümlelerle anlatılabilir.
Göreceli konumu anlamanın en kolay yolu, önce küçük bir alanda düşünmektir. Okulunu tarif ederken “Okulumuz, parkın karşısında, fırının sağında.” dersin. Bu cümle okulunu çevresindeki yerlere göre anlatır; tam da göreceli konum mantığıyla kurulmuştur.
Günlük hayattan: Bir arkadaşına evinin yolunu tarif ederken “Marketin yanındaki sokak, ikinci bina.” dersin. Sayı ya da koordinat söylemezsin; çevredeki yerlere göre anlatırsın. Yaşadığın ili tarif ederken de aynı mantığı kullanırsın.
Mutlak konum, bir yerin enlem ve boylam değerleriyle gösterilen, değişmeyen yeridir. Göreceli konum ise çevredeki unsurlara göre değişebilen bir anlatımdır. 5. sınıfta enlem boylam hesabı yapmazsın; yalnızca bu iki konum türünü birbirinden ayırt edersin. Aşağıdaki tabloda mutlak konum ve göreceli konum farkı üç başlıkta özetlenir.
Enlem ve boylamla anlatılan konumu merak edersen Türkiye'nin matematik konumu yazısına göz atabilirsin.
| Özellik | Mutlak konum | Göreceli konum |
|---|---|---|
| Nasıl anlatılır | Enlem ve boylam değeriyle | Çevredeki il, deniz, dağ, yolla |
| Değişir mi | Değişmez | Yeni yol, köprü yapılınca değişebilir |
| Günlük hayatta kullanımı | Nadiren kullanılır | Yol tarifinde sürekli kullanılır |
Mantık: Bir cümlede “kuzeyinde, sınırında, kıyısında” gibi ifadeler varsa göreceli konumdan söz edilir. Çünkü bu ifadeler hep başka bir yere göre kurulur.
Bir ilin göreceli konumunu anlatırken beş unsura bakarsın: komşu iller, su kaynakları, yer şekilleri, ulaşım bağlantıları ve varsa sınır komşusu ülke. Her unsur için kendine bir soru sorabilirsin.
| Unsur | Kendine sor | Örnek cümle |
|---|---|---|
| Komşu il | Sınırımda hangi iller var? | “Kocaeli, İstanbul'un doğusundadır.” |
| Deniz, göl, akarsu | Yakınımda su var mı? | “Antalya'nın Akdeniz'e kıyısı vardır.” |
| Yer şekli | Çevremde dağ, ova var mı? | “İlimiz bir ovanın ortasındadır.” |
| Ulaşım | Hangi yol, köprü, liman geçiyor? | “İstanbul'da iki yakayı köprüler bağlar.” |
| Sınır komşusu ülke | Başka bir ülkeye sınırım var mı? | “Edirne'nin Bulgaristan'a sınırı vardır.” |

Bir ilin göreceli konumunu anlatırken bakılan beş unsur.
Her ilin bir ya da birden fazla komşu ili vardır. Bazı illerin, Edirne gibi, aynı zamanda başka bir ülkeyle de sınırı olabilir. Komşu il ve sınır komşusu ülke, bir ilin göreceli konumunu anlatmanın en hızlı yoludur. Türkiye'nin hangi ülkelerle sınırı olduğunu ülkemize komşu devletler konusunda öğrenebilirsin.
Bir ilin denize, göle ya da bir akarsuya kıyısı olması göreceli konumunu belirgin biçimde anlatır. “Antalya'nın Akdeniz'e kıyısı vardır.” cümlesi bu ile dair hem konumu hem günlük hayatı hakkında bilgi verir.
Bir ilin çevresinde dağ, ova ya da plato bulunması da göreceli konumunun bir parçasıdır. “İlimiz bir ovanın ortasındadır.” dediğinde, dinleyen kişi hem konumu hem de o ildeki tarım olanağını hayal edebilir.
Ulaşım bağlantıları bir ilin çevresiyle ilişkisini gösterir. Köprü, liman ve havalimanı; o ilin başka illere ve ülkelere ne kadar kolay bağlandığını anlatır.
Göreceli konum anlatırken yön bilgisi vazgeçilmezdir. Ana yönler kuzey, güney, doğu ve batıdır. Ara yönler ise kuzeydoğu, kuzeybatı, güneydoğu ve güneybatı olarak adlandırılır.
Kural: Bir ili tarif ederken önce ana yönü, gerekirse ara yönü söyle. “Edirne, Kırklareli'nin batısındadır.” cümlesi tek bir ana yönle bile net bir göreceli konum anlatır.
İl sınırlarını, komşu illeri ve varsa ülke sınırını siyasi haritada bulursun. Dağı, ovayı, deniz ve akarsuyu ise fiziki haritada görürsün. Her harita farklı bir soruya cevap verir; sorunu doğru haritada arayınca zaman kaybetmezsin.
Yaşadığın ili bulmak için duvar haritası, atlas ve dünya küresi kullanabilirsin. Dijital harita uygulamaları da ilinin çevresindeki komşu illeri ve su kaynaklarını hızlıca göstermene yardımcı olur.
Yaşadığımız ilin göreceli konumu, dört adımla birkaç cümlede anlatılabilir. Bu adımları bir “Benim İlim Kartı”na yazarak çalışırsan konuyu daha iyi pekiştirirsin.
Dikkat: Cümle kurarken yönü ters yazmamaya özen göster. Haritada kuzey yukarıdaysa sağ taraf doğu, sol taraf batıdır; bu kontrolü yapmadan cümle kurma.

Benim İlim Kartı: bul, çevresine bak, doğaya bak, cümle kur.
Aşağıdaki il kartları, göreceli konumun gerçek illerle nasıl anlatıldığını gösterir. Her kart, bir ilin komşularını, su kaynağını ve yer şeklini kısaca özetler.
İstanbul, Karadeniz ile Marmara Denizi arasında yer alır ve İstanbul Boğazı ile ikiye ayrılır. Kocaeli'nin batısındadır ve iki yakası köprülerle birbirine bağlanır.
Edirne, Türkiye'nin kuzeybatısında yer alır ve Yunanistan ile Bulgaristan'a sınırı vardır. Kırklareli'nin batısındadır; bu yüzden ülkemizin Avrupa kıtasındaki kapısı gibidir.
Antalya, Akdeniz kıyısındadır ve çevresinde dağlar bulunur. Bu konum, ilin hem denizle hem dağla ilişkili bir doğal çevreye sahip olmasını sağlar.
Ankara, İç Anadolu Bölgesi'ndedir ve denize kıyısı yoktur. Ülkenin ortasına yakın bir konumda bulunması, birçok ile kara yoluyla bağlanmasını kolaylaştırır.
Göreceli konum neden değişir diye sorarsan cevabı çevredeki unsurlarda bulursun. Mutlak konum hiç değişmez; bir ilin enlem ve boylamı hep aynı kalır. Göreceli konumun her unsuru ise aynı hızla değişmez. Deniz ve dağ yıllar içinde yerinde kalır; yeni bir köprü, otoyol, liman ya da havalimanı ise bir ilin çevresiyle bağlantısını kısa sürede değiştirir.
Hatırlatma: “Göreceli konum hiç değişmez.” demek yanlıştır. Çevredeki ulaşım unsurları değiştiğinde, ilin çevresiyle ilişkisini anlatan cümleler de güncellenir.
Yeni yollar ve köprüler ilinin görünümünü de değiştirir. Bunu doğal ve beşerî çevredeki değişim konusunda ayrıntılı görebilirsin.
Bir ilin göreceli konumu, o ildeki günlük hayatı da etkiler. Denize kıyısı olan bir il turizm ve balıkçılıkla öne çıkabilir; ovanın ortasındaki bir il ise tarıma daha uygun olabilir. Ulaşım bağlantısı güçlü bir il, çevresindeki illerle ticaretini kolay yürütür. Tarım, turizm ve ticaret gibi işleri yaşadığın ildeki ekonomik faaliyetler konusunda ayrıntılı öğrenebilirsin.
Günlük hayattan: Yaz tatilinde deniz kenarındaki bir ile giden bir aile düşün. O ailenin tatil planı, gidilen ilin göreceli konumuyla, yani denize yakınlığıyla doğrudan ilgilidir.
Aşağıdaki dört senaryoda yaşadığımız ilin göreceli konumu farklı durumlarla ele alınır; göreceli konum örnekleri bu senaryolarla gerçek hayata bağlanır.
Soru: Uzak bir şehirden gelen bir misafir “Okulun nerede?” diye soruyor. Sen iki cevap düşünüyorsun: (a) “Okul, Atatürk Caddesi üzerinde, belediye binasının karşısında.” (b) “Okul, kuzey enlemleri ile doğu boylamları civarında.” Hangi cevap misafirin işine yarar?
Cevap: (a) cevabı misafirin işine yarar, çünkü göreceli konumu anlatır.
Soru: “Yunanistan ve Bulgaristan ile sınırım var; Türkiye'nin kuzeybatısındaki illerden biriyim.” Bu il hangisidir?
Cevap: Edirne.
Soru: Bir ilçeye yeni bir köprü yapılıyor ve karşı kıyıdaki ile ulaşım çok kısalıyor. İlçenin mutlak konumu mu, göreceli konumu mu değişti?
Cevap: İlçenin göreceli konumu değişti, mutlak konumu değişmedi.
Soru: İki arkadaş tatil planlıyor: biri denize kıyısı olan bir il, diğeri denize kıyısı olmayan bir il seçiyor. Haritaya bakarak her birine birer örnek il yazabilir misin?
Cevap: Antalya kıyı ili, Ankara iç ildir.
Aşağıdaki maddeleri defterine geçirirsen kısa bir yaşadığı ilin göreceli konumu ders notu elde edersin.
Şimdi 5 sınıf sosyal bilgiler yaşadığı ilin göreceli konumu test sorularıyla kendini dene. Önce soruları çöz, sonra cevap anahtarına bak.
Beş soru sana az geldiyse Sosyal Bilgiler sorularıyla pratik yap. Ardından haritanı aç, “Benim İlim Kartı”nı doldur ve ilini üç cümleyle anlat.
Konuyu kâğıt üzerinde tekrar etmek istersen bu göreceli konum pdf dosyasını, yani 5 sınıf sosyal bilgiler yaşadığı ilin göreceli konumu pdf dosyasını ücretsiz indirebilirsin. İçinde göreceli konumun unsurları, mutlak-göreceli konum tablosu, Benim İlim Kartı adımları ve 5 çözümlü senaryo yer alır. Sonundaki cevap anahtarlı on soruluk bölüm, 5 sınıf sosyal bilgiler yaşadığı ilin göreceli konumu test pdf arayanlar için hazırlandı. Çıktısını alıp defterine yapıştırırsan elinde derli toplu bir göreceli konum ders notu olur. Ardından haritanı aç ve kendi ilini üç cümleyle anlatmayı dene.
Yaşadığımız ilin göreceli konumu, ilimizin çevresindeki komşu illere, denizlere, dağlara ve ulaşım yollarına göre anlatılan konumudur. Örneğin bir il, kuzeyindeki ile ya da kıyısı olduğu denize göre tarif edilebilir. Bu anlatım, bakış açısına göre değişebilir ve çevredeki unsurlar değiştiğinde güncellenebilir. Kendi ilini anlatırken komşu illerini, su kaynaklarını ve yollarını sırayla düşünmen yeterlidir.
Göreceli konum, bir yerin çevresindeki başka yerlere ve unsurlara göre bulunduğu yerdir. Bir yeri tarif ederken komşu illere, denize, dağa ya da yola bakarak konuşursun. Mutlak konumdan farkı, enlem ve boylam yerine çevredeki unsurları kullanmasıdır. Günlük hayatta yol tarif ederken kullandığın anlatım da göreceli konuma bir örnektir.
İstanbul'un Karadeniz ile Marmara Denizi arasında, Kocaeli'nin batısında bulunması bir göreceli konum örneğidir. Edirne'nin Yunanistan ve Bulgaristan'a sınırı olması, Antalya'nın Akdeniz kıyısında yer alması da göreceli konumu anlatan örneklerdendir. Ankara'nın İç Anadolu Bölgesi'nde ve denize kıyısı olmadan bulunması da bir başka örnektir. Bu örneklerin hepsinde il, çevresindeki unsurlara göre tarif edilir.
Bir ilin göreceli konumunu belirlerken komşu illerden, deniz, göl ve akarsu gibi su kaynaklarından, dağ ve ova gibi yer şekillerinden yararlanırız. Yol, köprü, liman ve havalimanı gibi ulaşım bağlantıları da bu unsurlardan biridir. Varsa sınır komşusu ülke de ilin göreceli konumunu anlatmada kullanılır. Bu unsurları sırayla düşünmek, bir ili doğru biçimde tarif etmeni sağlar.
Mutlak konum, bir yerin enlem ve boylam değerleriyle gösterilen, hiç değişmeyen konumudur. Göreceli konum ise çevredeki komşu il, deniz, dağ ve yol gibi unsurlara göre anlatılan, zamanla değişebilen konumdur. Günlük hayatta yer tarif ederken genellikle göreceli konum kullanılır, çünkü dinleyen kişi için daha anlaşılırdır. 5. sınıfta enlem boylam hesabı yapılmaz; sadece bu iki konum türü ayırt edilir.
Göreceli konum, çevredeki unsurlara bağlı olduğu için bu unsurlar değiştiğinde değişebilir. Yeni bir köprü, otoyol, liman ya da havalimanı yapıldığında bir ilin çevresiyle bağlantısı kısa sürede değişir. Deniz ve dağ gibi doğal unsurlar ise uzun yıllar yerinde kalır. Bu yüzden göreceli konumu anlatan cümleler, ulaşım değiştiğinde yeniden yazılabilir.
Kendi ilinin göreceli konumunu anlatmak için önce siyasi haritada ilini bul ve hangi bölgede olduğunu yaz. Sonra komşu illerini say, varsa sınır komşusu ülkeyi not et. Fiziki haritada çevresindeki deniz, göl ve dağları da ekle. Son olarak “İlim, ... Bölgesi'nde; ...'in kuzeyinde; ... Denizi'ne kıyısı olan bir ildir.” gibi bir cümle kur.
Türkiye, Asya ve Avrupa kıtaları arasında yer alır ve üç tarafı denizlerle çevrilidir. Bu göreceli konum, ülkemizin kıtalar arasında bir köprü gibi olmasını sağlar. Ulaşım, ticaret ve turizm bu konumdan etkilenir. Kendi ilinin göreceli konumunu anlatırken de aynı mantığı kullanırsın: önce çevresine, denizlerine ve komşularına bakarsın.