10. sınıf edebiyat 1. tema sözün ezgisi, sözün sesle, ritimle ve müzikle buluştuğu sözlü edebiyat ürünlerini inceleyen temadır. Bu temada koşuk, koşma, türkü ve ninni okunur; masal ise ses, görüntü ve sözün birlikte kullanıldığı çok modlu bir metin olarak dinlenir. Tema, bir dinleti hazırlama ve masalı film şeridine dönüştürme etkinlikleriyle tamamlanır.
Ders özeti PDF: 10. sınıf sözün ezgisi ders özetini PDF olarak indir (3 sayfa: kavram özeti, 5 çözümlü örnek, cevap anahtarlı 10 soruluk test).
Bu temada en çok koşuk ile koşma karışır, çünkü adları birbirine çok benzer. Türküde bent ile bağlamayı ayırmak da ilk başta zor gelebilir. Yazıyı bitirdiğinde dört şiir türünü birkaç ipucuyla ayırt edecek, hece sayabilecek ve dinlediğin bir masalı film şeridine dönüştürebileceksin.
10. sınıf edebiyat 1. tema sözün ezgisi, Türk Dili ve Edebiyatı dersinde yılın ilk temasıdır. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM) programında yer alır ve taslak yıllık plana göre ilk hafta, 14-18 Eylül'de başlar. Temada okuma, konuşma, dinleme/izleme ve yazma becerileri birlikte çalışır. Planda yer alan öğrenme çıktıları şunlardır:
Ezgi, sözün müzik eşliğinde ya da ritimli bir sesle söylenmesiyle ortaya çıkan melodidir. Peki ezgi nedir edebiyat açısından? Bir şiirin ezgisi yalnız notada değil; hece sayısında, tekrar eden seslerde ve dizelerin duraklarında da saklıdır. Temanın adı buradan gelir: Söz, söylenirken bir ezgi kazanır.
Mantık: Bu metinlerin çoğu önce yazıya değil, kulağa seslenmiştir. Kolay akılda kalsınlar diye ritim ve tekrarla kurulmuşlardır.
Günlük hayattan: Sevdiğin bir şarkının sözlerini melodisi sayesinde kolayca ezberlersin. Türküler ve ninniler de kuşaktan kuşağa aynı yolla aktarılmıştır.

Temanın haritası: Solda okuma metinleri, sağda beceri etkinlikleri yer alıyor.
Koşuk, koşma, türkü ve ninni sözlü geleneğin ürünleridir. Uzun süre ağızdan ağıza aktarılmış, çoğu zaman bir çalgıyla ya da yalnız sesle söylenmişlerdir. Halk şiiri hece ölçüsünü kullanır ve genellikle dörtlüklerle kurulur.
Bu geleneğin kollarını ve halk şiirinin genel özelliklerini ayrı bir yazıda bulabilirsin. Burada yalnız temadaki türlere odaklanıyoruz.
Temanın okuma bölümünde dört şiir türü vardır. Koşuk ve türkü ana metin, koşma ve ninni ara metin olarak okunur. Her metni önce sesli oku; ezgisini kulağınla yakalamak çözümlemeyi kolaylaştırır.
Koşuk, İslamiyet öncesi Türk edebiyatında sığır (av) törenlerinde söylenen lirik şiirdir. Konuları genellikle doğa, aşk ve kahramanlıktır. Belli bir ezgiyle söylenen koşuklar, genellikle hece ölçüsüyle ve dörtlüklerle kurulur. Bize ulaşan koşuk örneklerinin önemli bir kaynağı, Kâşgarlı Mahmud'un Divânu Lugâti't-Türk adlı eseridir.
Koşma, âşık edebiyatında saz eşliğinde söylenen bir şiir türüdür. Koşma özellikleri şöyle sıralanır:
Kural: Koşmada mahlası son dörtlükte ara. Çünkü âşık, şiirin kendisine ait olduğunu en sonda, bir imza gibi söyler.
Türkü, anonim halk edebiyatında belirli bir ezgiyle söylenen şiirdir. Türkü özellikleri içinde en belirgini, ezgiden ayrılmamasıdır: Türkü okunmaktan çok söylenir.
Türkü bentlerden ve her bentten sonra tekrarlanan bağlama (kavuştak) bölümünden oluşur. Konusu yaşanmış olaylar, aşk, gurbet ve ölümdür. Aynı türkünün sözleri ve ezgisi yöreden yöreye değişebilir.
Ninni, çocukları uyutmak için ezgiyle söylenen, genellikle anonim, kısa şiirdir. Çoğunlukla anneler söyler. İçinde çocuğa sevgi, onun için iyi dilekler, bazen de annenin kendi dertleri yer alır. Ninnide ses yumuşak ve tekrarlıdır, çünkü amaç çocuğu sakinleştirmektir.
Günlük hayattan: Bir bebeği kucağında sallarken aynı sözleri tekrar tekrar mırıldanan birini düşün. O yavaş ve tekrarlayan ritim, ninninin ezgisidir.
Dört türü ayırmanın kısa yolu, her metne aynı soruları sormaktır. Hangi gelenekten geliyor, kim söylüyor, yapısı nasıl ve ezgiyle ilişkisi ne? Aşağıdaki tablo bu soruların cevaplarını yan yana gösterir.
| Tür | Gelenek | Söyleyen | Yapı | Konu | Ezgiyle ilişkisi |
|---|---|---|---|---|---|
| Koşuk | İslamiyet öncesi | Sığır törenlerinde söylenir | Genellikle hece ölçüsü, dörtlük | Doğa, aşk, kahramanlık | Belli bir ezgiyle söylenir |
| Koşma | Âşık edebiyatı | Âşık (adı bellidir) | 11'li hece, 3-5 dörtlük | Aşk, doğa, ayrılık | Saz eşliğinde |
| Türkü | Anonim halk edebiyatı | Halk | Bent ve bağlama | Yaşanmış olay, gurbet, aşk | Her zaman bir ezgisi vardır |
| Ninni | Anonim halk edebiyatı | Çoğunlukla anneler | Kısa, tekrarlı dizeler | Sevgi, dilek, dert | Yumuşak, tekrarlı ezgi |
Günlük hayattan: Bir şarkıyı ilk kez duyduğunda da söyleyenini, temposunu ve konusunu fark edersin. Bu tabloya bakarken aynı dikkatle metinleri sınıflandırıyorsun.
Bu temadaki şiirlerin hepsi hece ölçüsüyle söylenir. Hece ölçüsü, dizelerdeki hece sayısının eşit olmasına dayanır. Bir dizenin ölçüsünü bulmak için kelimeleri hecelerine ayırır ve sayarsın.
Kural: Türkçede her hecede bir ünlü bulunur. Bu yüzden dizedeki ünlüleri saydığında hece sayısını da bulmuş olursun.
Örneğin “Dağın başında kar var” dizesi da-ğın ba-şın-da kar var biçiminde ayrılır ve 7 hecedir. “Yaylaların yolu çok uzun oldu” dizesi ise 11 hecedir. Bu, koşmanın yaygın ölçüsüyle aynıdır.

Her kutu bir hece: Dize 11 heceye ayrılıyor.
Günlük hayattan: Maçta tezahürat yaparken sözleri alkış ritmine göre bölersin. Hece saymak da sözü ritim parçalarına ayırmaktır.
Temanın dinleme/izleme bölümünde bir masal dinler ya da izlersin. Masal burada yalnız sözle değil, ses, müzik ve görüntüyle birlikte sunulur. Bu yüzden dinlerken anlatıcının sesine, müziğe ve görüntülere de dikkat etmelisin.
Masal, olağanüstü olayların gerçekmiş gibi anlatıldığı anonim bir anlatı türüdür. Başlıca masal özellikleri şunlardır:
Masalın döşeme, gelişme ve dilek kısımlarını ayrıntılı görmek istersen masalın bölümleri yazısına göz atabilirsin.
Çok modlu metin, anlamın söz, görüntü, ses ve müzik gibi birden fazla anlatım yoluyla birlikte kurulduğu metindir. Animasyon masal, resimli kitap, sesli anlatım ve afiş bunlara örnektir.
Mantık: Her anlatım yolu anlama yeni bir katman ekler. Gerilimli bir müzik, dev sahnesini sen tek kelime duymadan hissettirir.
Günlük hayattan: Telefonda izlediğin kısa bir video da çok modludur. Yazı, ses, müzik ve görüntü aynı anda sana bir şey anlatır.
Konuşma etkinliğinde sınıfça bir dinleti hazırlarsın. Dinleti, şiirlerin bir topluluk önünde sesli ve etkili biçimde sunulmasıdır. Amaç, okuduğun metnin ezgisini dinleyiciye duyurmaktır. Şu sırayı izleyebilirsin:
Hatırlatma: Dinletide hızlı okumak, ezgiyi kaybettirir. Ezgi ancak yavaş ve duraklı okumada duyulur.
Yazma etkinliğinde dinlediğin masalı film şeridine dönüştürürsün. Film şeridi, bir öykünün sahnelerini sırayla kareler hâlinde gösteren plandır. Peki film şeridi nasıl hazırlanır? Şu beş adımı izle:
| Kare | Görüntü | Söz | Ses notu |
|---|---|---|---|
| 1 | Uzak bir köy, gün doğumu | “Evvel zaman içinde…” | Yumuşak bir ezgi |
| 2 | Kahraman yola çıkıyor | Anlatıcı: “Bir gün delikanlı…” | Ayak sesleri |
| Son | Düğün sofrası | “Onlar ermiş muradına…” | Neşeli bir müzik |
Günlük hayattan: Çizgi roman okurken olayları karelerden takip edersin. Film şeridi de aynı mantıkla çalışır; yalnız her kareye bir ses notu da eklersin.
Soru: Bir şiir 11'li hece ölçüsüyle yazılmış, beş dörtlükten oluşuyor. Son dörtlükte şair kendi adını söylüyor, konusu sevgiliden ayrılık. Bu şiir hangi türdür?
Cevap: Koşma. Türkü düşünülemez, çünkü türkü anonimdir ve mahlas beklenmez.
Soru: Bir metinde her bentten sonra aynı iki dize tekrarlanıyor ve metin bir yöreye ait ezgiyle söyleniyor. Tekrarlanan bölümün adı nedir, metin hangi türdür?
Cevap: Tekrarlanan bölüm bağlama, metin türküdür.
Soru: “Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde…” diye başlayan, konuşan hayvanların yer aldığı ve nerede geçtiği belli olmayan metin hangi türdür?
Cevap: Masal.
Soru: “Yaylaların yolu çok uzun oldu” dizesi kaç hecedir ve bu ölçü temadaki hangi türle ilişkilidir?
Cevap: 11 hece; bu, koşmanın yaygın ölçüsüdür.
Dikkat: Hece sayarken uzun kelimeleri aceleyle bir hece eksik sayabilirsin. Bu yüzden her kelimenin ünlülerini tek tek işaretle.
10. sınıf edebiyat 1. tema sözün ezgisi için aklında tutman gerekenler:
Daha fazla soruyla kendini denemek istersen Sözün Ezgisi sorularıyla pratik yap ve takıldığın türe geri dön.
Konuyu tek yerde tekrar etmek istersen sözün ezgisi PDF dosyasını kullanabilirsin. Bu ders notu, 10. sınıf edebiyat 1. tema sözün ezgisi için hazırlanmış üç sayfalık bir özettir. İçinde koşuk, koşma, türkü ve ninniyi karşılaştıran tablo, masalın özellikleri, hece sayma örnekleri, beş çözümlü örnek ve cevap anahtarlı 10 soruluk test var. Yazılıdan önce bir kez çözmen yeterli. Sözün Ezgisi PDF ders notunu indir
Sözün Ezgisi, 10. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı dersinin ilk temasıdır. Sözün sesle, ritimle ve müzikle buluştuğu sözlü edebiyat ürünlerini inceler. Temada koşuk, koşma, türkü ve ninni okunur, masal çok modlu metin olarak dinlenir. Tema, şiir dinletisi hazırlama ve masalı film şeridine dönüştürme etkinlikleriyle tamamlanır.
Ezgi, sözün müzik eşliğinde ya da ritimli bir sesle söylenmesiyle ortaya çıkan melodidir. Edebiyatta ezgi yalnız notalarda aranmaz. Hece sayısı, tekrar eden sesler, bağlama gibi tekrarlanan bölümler ve dizelerin durakları da şiire ezgi kazandırır. Bu yüzden türkü ve ninni gibi metinleri sesli okumak, ezgiyi fark etmenin en kolay yoludur.
Edebiyat genel olarak duygu, düşünce ve hayallerin dil aracılığıyla etkili ve güzel biçimde anlatılması sanatı diye tanımlanır. 10. sınıfta bu tanım metinler üzerinden işlenir. Sözün Ezgisi temasında edebiyatın sözlü yönü öne çıkar; koşuk, koşma, türkü ve ninni gibi şiirlerin sesle ve müzikle nasıl birleştiğini inceleyerek edebiyatın yalnız yazıdan ibaret olmadığını görürsün.
Koşma âşık edebiyatına aittir; şairi bellidir ve son dörtlükte mahlasını söyler. Genellikle 11'li hece ölçüsüyle, dörtlüklerle yazılır. Türkü ise anonimdir, her zaman bir ezgiyle söylenir ve bentlerle her bentten sonra tekrarlanan bağlamadan oluşur. Kısacası mahlas koşmayı, bağlama ve anonimlik de türküyü ayırt etmeni sağlar.
Film şeridi, bir öykünün sahnelerini sırayla kareler hâlinde gösteren plandır. Sözün Ezgisi temasında dinlediğin masalı film şeridine dönüştürürsün. Masalı 6-8 sahneye bölersin, her sahne için bir kare çizersin, altına anlatıcı ya da diyalog cümlesi yazarsın ve ses notu eklersin. Tekerleme ilk kareye, bitiş dileği son kareye konur.
Hayır, adları benzese de farklı türlerdir. Koşuk, İslamiyet öncesi Türk edebiyatında sığır törenlerinde söylenen, doğa, aşk ve kahramanlık konulu lirik şiirdir. Koşma ise İslamiyet sonrası âşık edebiyatında saz eşliğinde söylenen, son dörtlüğünde şairin mahlası bulunan şiirdir. Dönem ve gelenek, iki türü ayırmanın ilk ipucudur.
Konu anlatımı temanın okuma metinleriyle başlar: koşuk, koşma, türkü ve ninni. Ardından bu türlerin karşılaştırması, hece ölçüsü sayma, çok modlu metin olarak masal, şiir dinletisi hazırlama ve masalı film şeridine dönüştürme etkinlikleri gelir. Çözümlü örnekler, sık yapılan hatalar ve mini test de konuyu pekiştirmene yardım eder.